एक चिहान भित्र मैले देखेको

बिकेश कविन
‘एक चिहान’ उपन्यासले समेटेको कुरो उपन्यासले समाजको अत्यन्तै सुमधुर तरिकाले चित्रण गरेको छ । गरिब तथा किसानहरु तल्लो दर्जामा परेका हुनाले माथिका दर्जामा आसिन बडेमानहरुको सास्ती भोग्नुपर्ने हुन्छ । उपन्यासले भोक, शोक र रोगलाई समेटेको छ । अत्याचार, पीडा, शोषण, अहंकार, कुदृष्टि आदि इत्यादि पनि उपन्यासले समेटेको छ । सामाजिक तथा असामाजिक दुवै किसिमका प्रेमलाई उपन्यासमा उपन्यासकार प्रधानले अनुकरणीय रुपमा प्रस्तुत गरेका छन् । आफ्नो घर र समाजलाई माया र स्नेह प्रदान नगरे भावी दिनमा आफैँलाई दुःख पर्नसक्छ भन्ने भाव उपन्यासमा फेला पार्न सकिन्छ । प्रकृतिले दिएको दण्डसजायबाट कोहिँ पनि भाग्न सक्दैन र यसले मानिसको अस्तित्वलाई एक चिहान बनाइदिन सक्छ भन्ने परम यथार्थ पनि उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

एक चिहान उपन्यास भित्रको भूगोल

अष्ट नारान एक परिश्रमी किसान हुन्छन् । उनका पत्नी र बुढिया लतमाया हुन्छन् । उनका जेठा छोरा शिव नारान, माहिला पुन नारान, कान्छा हर्ष नारान र एक छोरी नानीथकुँ गरी जम्माजम्मी चारजना छोराछोरी हुन्छन् । शिव नारान पनि किसान नै हुन्छन् तर पुन नारान चाहिँ सिकर्मी हुन्छन् अनि हर्ष नारान ज्यामी हुन्छन् । लतमाया र नानीथकुँका कामचाहिँ घरमै बसेर भात पकाउने र तान सिलाउने हुन्छ । अष्ट नारान एकदम इमान्दार, उदार, निस्वार्थी, परोपकारी र सामाजिक बेथितिलाई नमान्ने एक श्रेष्ठ व्यक्ति हुन्छन् । गरिब भएता पनि अष्ट नारान उदार भावनाका धनाढ्य (धनी) मानिस हुन्छन् ।

अष्ट नारान बिरामी पर्छन् । एकदमै धेरै बिरामी हुन्छन् । केबी पनि काम गर्न सक्दैनन् । उनी सा¥ह्रै बूढो पनि भइसकेका हुनाले उनलाई विभिन्न रोगहरुले समातिसकेको हुन्छ । उनी आफ्ना सारा परिवारका सदस्यहरुलाई उनी बूढा भइसकेका हुनाले उनको इलाज नगराउन भन्छन् तर उनका छोराछोरी र पत्नीले अष्ट नारानको कुरोको घोर निन्दा गर्छन् । अष्ट नारानले पहिलेदेखि नै एकएक गरी पच्चिस रुपैँया जम्मा गरेका हुन्छन् र त्यो पैसा घरकै कुनै स्थानको जमिनमुनि गाडेका हुन्छन् । त्यही पैसाले बरु अष्ट नारानको मरेपछि गरिने काजक्रिया गर्न अष्ट नारानले सबैलाई बिन्ती गर्छन् ।
अष्ट नारानको रोग दिन प्रतिदिन बढ्दै जान्छ । अब शिव नारान, लतमाया र परिवारका अरु सदस्य चुप रहँदैनन् । पैसा बचाउनुभन्दा जीवन बचाउनु ठूलो काज (कार्य) हो सम्झिएर अष्ट नारानको उपचारको निम्ति उनका परिवारले सोच्न थाल्छन् । सर्वप्रथमत ः गाउँकै गुभाजुबाट अष्ट नारानको उपचार गरिन्छ तर यसले केही निको पार्दैन । देशकै नामी झारफुके वैद्य तुयु गुभाजुले पनि अष्ट नारानको इलाज गर्दा केही अनुकूलता आउँदैन । माहिला कविराजले पनि उपचार गर्छन् तर केही हुँदैन । पछि अष्ट नारानको परिवारले उनलाई डाक्टरबाट नै उपचार गराउन सके निको पार्न सकिन्छ भन्ने निधो गरी उनलाई डाक्टरको सहयोग दिलाइन्छ । शिव नारान डाक्टर गोदत्त प्रसादकहाँ जान्छन् । आफ्नो सम्पूर्ण व्यथा सुनाउँछन् । आफ्नो बुबा एकदभै धेरै बिरामी भएको कुरो बताउँछन् यद्यपि डाक्टर गोदत्त प्रसादले कुनै वास्ता गर्दैनन् । पछि पाँच रुपैँया दिए मात्र जाने खण्डमा डाक्टर गोदत्त प्रसाद अष्ट नारानको उपचारको निम्ति उनको घरमा जान्छन् ।
डाक्टर गोदत्त प्रसाद अष्ट नारानको उपचार गर्न थाल्छन् । उनको उपचारले अष्ट नारानको स्वास्थ्यमा अनुकूलता ल्याउँन थाल्छ । अष्ट नारान अलिक निको हुन थाल्छन् । डाक्टर गोदत्त प्रसाद अष्ट नारानको घरमा दैनिक अष्ट नारानको उपचारको निम्ति जान थाल्छन् । यसैक्रममा डाक्टर गोदत्त प्रसाद नानीथकुँको जवानी र यौवन देखी आकर्षित हुन्छन् ।
केही दिनपछि अचानक अष्ट नारानको मृत्यु हुन्छ । सारा नारान परिवार शोकमा डुब्छन् । सारा रुपैँया अष्ट नारानको उपचारको खातिर खर्चेको हुनाले अब अष्ट नारानको अन्त्येष्टि साथै सम्पूर्ण काजक्रिया गर्न पैसा हुँदैन । कसैकसैबाट सापटी मागेर भएता पनि नारान परिवारले अष्ट नारानको मृत्युपछिको सम्पूर्ण काजक्रिया समापन गर्छन् । डाक्टर गोदत्त प्रसादले अष्ट नारानको मृत्युमा सम्पूर्ण नारान परिवारलाई समवेदना प्रकट गर्न आइपुग्छन् । डाक्टर गोदत्त प्रसादको अपार महिमा र परम समवेदनाले नारान परिवारको दुःखलाई केही हदसम्म हलुको पार्छ ।
अष्ट नारानको सम्पूर्ण काजक्रिया सिद्धिएलगत्तै सबै दाजुभाइ आ–आफ्नै काममा लागिपर्छन् । शिव नारान परिवारको ज्येष्ठ सदस्य हुन्छन् किनकी उनी नै घर र बाहिरका तमाम व्यवहार सम्हाल्छन् ।
अष्ट नारानको परिवार तल्सिङ सुब्बा सुरमानका मोही हुन्छन् । सुब्बा सुरमानको ऋण अष्ट नारानको परिवारलाई तिर्नुपर्ने हुन्छ । सुब्बा सुरमानका मान्छे राम बहादुर सुब्बा अष्ट नारानको घरमा आउँछन् । त्यो बखत घरमा लतमाया मात्र हुन्छिन् । राम बहादुर सुब्बा आफ्नो मालिकको ९सुब्बा सुरमान० अनेक काइदाले प्रशंसा गर्छन् । राम बहादुरले लतमायालाई अष्ट नारानले लिएको ऋण पनि माफी दिलाइने कुरो गर्छन् । अनि लतमायालाई तान सिलाउने मेसिन लिन पनि अनुरोध गर्छन् । लतमायाले सुरुमा नचाहेता पनि पछि राम बहादुरको करले गर्दा लतमाया राम बहादुरलाई तानको मेसिनको निम्ति स्वीकृति दिन्छिन् ।
राम बहादुर सुब्बा शिव नारानको घरमा तानको मेसिन ल्याइदिन्छिन् । यो सहयोग शिव नारानलाई बिलकुल मनपर्दैन तरपनि शिव नारान केही बोल्दैनन् । यसैगरी डाक्टर गोदत्त प्रसाद दिन प्रतिदिन अष्ट नारानको घरमा आउँन थाल्छन् । उनी अष्ट नारानको घरमा आएर नानीथकुँसँग जिस्किन थाल्छन् । बिस्तारै अष्ट नारानकी छोरी नानीथकुँ र डाक्टर गोदत्त प्रसादबीच असीम मायाप्रेम चल्न थाल्छ । यो कुरा पूरा छरछिमेकले थाहा पाएर अष्ट नारानको घरको प्रतिकूल खबर सबैले गर्न थाल्छन् । पछि शिव नारानले पनि यो कुरा थाहा पाएपछि शिव नारानले खुब रिस निकाल्छन् । डाक्टर गोदत्त प्रसादकी पत्नी रञ्जना देवीले डाक्टर गोदत्त प्रसाद र नानीथकुँ दुबैलाई खुब सम्झाउछन् तरपनि यी दुवै प्रेमिल जोडि कसैको कुरो टेर्दैनन् । नानीथकुँ फगत सत्र वर्षकी कलिली हुन्छिन् तर डाक्टर गोदत्त प्रसाद कयौँ छोराछोरीका बूढा पिता हुन्छन् । यसकारणले गर्दा पनि उनीहरुको प्रेम असामाजिक देखिन्छ ।
राम बहादुर सुब्बाले नानीथुकुँलाई सुब्बा सुरमानले मन पराउँछन् भनी लतमायालाई भन्छिन् । नानीथकुँको बिहे सुब्बा सुरमानसँग गरेर अष्ट नारानको परिवार सुखैसुखको पिङमा रमाउनेछ भनी राम बहादुर सुब्बाले लतमायालाई सुनाउँछन् । लतमायाले स्वीकृति दिन्छिन् ।
पछि शिव नारानले यो कुरा थाहा पाएपछि खुब रिसाउँछन् । आफ्नी बहिनीको बिहे सुब्बा सुरमानसँग कदापि नगर्ने निधो गर्छन्, शिव नारान । राम बहादुर सुब्बा अष्ट नारानको घरमै आएर नानीथकुँको बिहेको कुरा गर्दा शिव नारान यत्ति धेरै आक्रोशित हुन्छन् कि शिव नारानले राम बहादुर सुब्बाको घाँटी नै समातेर राम बहादुरलाई खुब पिट्छन् । पछि सुब्बा सुरमानले दिलाएको तान सिलाउने मेसिन पनि फिर्ता दिदैनन्, शिव नारानको परिवारले ।
हर्ष नारानले आफ्नो घर बनाइसकेपश्चात् बिहे गर्ने कुरो आफ्नो घरमा बताउँछन् । केही दिनपश्चात् हर्ष नारानलाई पुतलीसँग माया बसेर पुतलीसँग छिट्टै बिहे गर्न मन लाग्छ । यो कुरा हर्ष नारानले आफ्नो घरमा बताउँछन् । घरका सबैजना औधी खुसी हुन्छन् । अर्कै जातकी केटी भएकी हुँनाले खुब रुचाउछन् सबैजना । अष्ट नारान पनि साम्प्रदायिक मेलमिलापमा विश्वास राख्ने मानिस थिए । केही दिनपश्चात् हर्ष नारानको बिहे तामाङकी छोरी पुतलीसँग हुन्छ । सबैजना खुसी हुन्छन् ।
उता डाक्टर गोदत्त प्रसाद र नानीथकुँ दुवैजना एकआपसलाई प्रेम गरेता पनि नानीथकुँ डाक्टर गोदत्त प्रसादलाई अब उनीहरुको प्रेमको समाप्ति भएको कुरो बताउँछिन् किनकी उनीहरुको प्रेममा कसैको पनि स्वीकारोक्ति थिएन ।
शिव नारानको खेती राम्रो हुन थाल्छ । शिव नारानकै खेतमा सबैभन्दा सुरुमा अन्न लगाइन्छ । शिव नारान नानीथकुँलाई पनि आफूसितै खेतमा नै राख्न थाल्छन् । शिव नारान रातदिन खेतैमा खेतको अनि अन्नबालीको सुरक्षाको हेतु बस्न थाल्छन् ।
शिव नारानले नानीथकुँको लागि एकजना मधेशी केटो देखेका हुन्छन् । उनको नाम हुन्छ राम खेलावन राउत । राम खेलावन राउतलाई नाधीथकुँ एकदमै मनपर्छ । नानीथकुँले पनि राम खेलावन राउतलाई माया गर्न थाल्छन् अर्थात् मन पराउँछन् । पछि नानीथकुँ र राम खेलावन राउतकै बिहे हुन्छ । सबैजना औधी खुसी हुन्छन् ।
यसरी अष्ट नारानको परिवार मधेश, पहाड र पर्वत अर्थात् पूरै नेपालसँग नै जोडिन्छ । यसरी साम्प्रदायिक सद्भाव कायम राख्नु नै अष्ट नारानको पनि अभिप्राय थियो ।
पानी परिरहेको हुन्छ । परिरहन्छ । बस् परिरहन्छ । केही दिनसम्म निरन्तर पानी परिरहेको हुनाले बाढी नै आउँछ । बाढीले सबैकुरा बगाउन थाल्छ । वस्तुभाउ, रुखबिरुवा, अन्नबाली साथसाथै बाढीले घर पनि बगाउँन थाल्छ । वातावरण डरलाग्दो र त्रासदीपूर्ण हुन्छ । यत्तिकैमा अब मानिसहरु पनि बग्न थाल्छन् । लासहरु माथिमाथि पानीको सतहमा तैरिन थाल्छन् । शिव नारानको जहानलाई पनि बाढीले बगाइदिन्छ । बाढीले बगाएर शिव नारानको जहानको लास कतै पु¥याइदिन्छ । तिनीहरुको लास बेवारिसे हुन्छ । कसैले चिन्दैनन् तिनीहरुको लासलाई ।
अष्ट नारानको घरलाई पनि बाढीले तहसनहस पारिदिएर अष्ट नारानको सम्पूर्ण परिवारलाई त्यसै घरले थिचिदिएको हुन्छ । अष्ट नारानको कुलपरिवारको नाम सदाको निम्ति बाढीले मेटाइदिन्छ ।
अब अष्ट नारानको परिवारलाई कुनै पनि तल्सिङ सुब्बा सुरमानको ऋण चुक्ता पार्नुपर्दैन । कुनै पनि दुःख र सङ्घर्ष भोग्नुपर्दैन । पुन नारानलाई घर बनाउन चिन्ता लिनु पर्दैन । कसैलाई केही पनि गर्नुपदैन किनकी अष्ट नारानको परिवारको नाम इतिहासबाट सदाको निम्ति मेटिइसक्यो । आफ्नै घरले थिचेर सम्पूर्ण नारान परिवार चिहान भए । अर्थात् एक चिहान भए ।
‘सबैको जय होस्’