आज छठ पर्वको विशेष दिन हो । खासगरी नेपालको तराई, भारतको बिहार र उत्तर प्रदेशमा छठ पर्वको विशेष महत्व राख्दछ । छठ एउटा पर्व मात्रै होइन, यो महापर्व हो । छठ पर्व चार दिवसीय उत्सव हो ।
प्रत्येक वर्ष कार्तिक माहिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा छठ पर्व मनाइन्छ ।
मूलतः सूर्यषष्ठी व्रत भएको कारण यसलाई छठ भनिएको हो । यो पर्व वर्षमा दुई पटक मनाइन्छ । पहिलो पटक चैतमा र दोस्रो पटक कार्तिकमा । चैत्र शुक्ल पक्ष षष्ठीमा मनाइने छठ पर्वलाई चैती छठ र कार्तिक शुक्ल पक्ष षष्ठीमा मनाइने छठ पर्वलाइ कार्तिकी छठ भनिन्छ ।
यस क्रममा व्रतालु लगातार ३६ घण्टा निराहार व्रत बस्दछन् । यस क्रममा उनीहरूले पानी समेत सेवन गर्दैनन् । यसै लोकआस्थासंग धेरै लोक कथाहरू जोडिएको छ ।
श्रीराम र माता सीताले गरेका थिए सूर्यभगवानको उपासना
पौराणिक लोककथाको अनुसार लंका विजयपछि रामराज्यको स्थापनाको दिन कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा भगवान राम र माता सीताले व्रत गरेका थिए र सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए । सप्तमीमा सूर्योदयको समय पुनः अनुष्ठान गरी सूर्यदेवबाट आशीर्वाद प्राप्त गरेका थिए ।
द्रौपदीले पनि सूर्य पूजा गरेकी थिइन्
एक अर्को कथाको अनुसार पाण्डवका पत्नी द्रौपदी द्वारा पनि सूर्यको पूजा गरिएको प्रसंग उल्लेख छ। उनले आफ्नो परिवारको उत्तम स्वास्थ्यको कामना र लामो आयुको लागि नियमित सूर्य पूजा गर्ने गर्थिन ।
सूर्यपुत्र कर्णले पनि गरेका थिए सूर्य देवको पूजा
एक अन्य मान्यता अनुसार छठ पर्वको शुरुआत महाभारत कालमा भएको थियो । सबै भन्दा पहिले सूर्यपुत्र कर्णले सूर्य देवको पूजा सुरु गरेका थिए । कर्ण भगवान सूर्यको परमभक्त थिए । उनि हरेक दिन घण्टौ कमरसम्म पानीमा उभिएर सूर्यको अर्घ्य दिने गर्थे । सूर्यको कृपाबाट नै उनि महान योद्धा बनेका थिए । आज पनि छठामा अर्घ्य दानको यही पद्धति प्रचलित छ ।
राजा प्रियव्रतले गरे छठी मैयाको पूजा
यस कथाको उल्लेख ब्रह्मवैवर्त पुराणमा पनि भेटिन्छ । प्रथम मनु स्वायम्भुवमा पुत्र राजा प्रियव्रतको कुनै सन्तान थिएन ।
यहि कारण उनी दुखी रहन्थे । महाऋषि कश्यपले राजालाई सन्तान प्राप्तिका लागि यज्ञ गर्न भने । महाऋषिको आज्ञा अनुसार राजाले यज्ञ गरे । त्यसपछि राजा प्रियव्रतका महारानी मालिनीले एक पुत्रको जन्म दिए तर दुर्भाग्यले उक्त शिशु मृत जन्मिए ।
यस घटनाले राजा अनि उनका परिवारजन निकै दुःखी भए । त्यसै बेला आकाशबाट एक विमान उत्रियो जसमा माता षष्ठी विराजमान थिइन। जब राजाले उनीसंग प्रार्थना गरे, त्यसपछि उनले आफ्नो परिचय दिदै भनिन कि ( म ब्रह्माको मानस पुत्री षष्ठी देवी हो । म विश्वको सम्पूर्ण बालकको रक्षा गर्ने गर्छु एवम् निःसन्तानलाइ सन्तान प्राप्तिका वरदान दिने गर्छु ।
यस पछि देवीले मृत शिशुलाइ आशीष दिदै हाथ लगाई, जसकारण उक्त बालक जिवित भयो । देवीको यस कृपाबाट राजा निकै प्रसन्न भए र उनले षष्ठी देवीको आराधना गरे । यस्तो मान्यता छ कि यस पछि नै विस्तारै विस्तारै सबै तिर यस छठ पुजाको प्रसार भयो ।
विषेशगरि तराईमा मधेसी समुदायमा मनाइने छठ पुजा पछिल्लो वर्षहरुमा छठ पुजा नेपालमा तराई मात्रै नभइ काठमाडौ राजधानी लगाउत पहाडी क्षेत्रमा पनि मनाउने गरिन्छ । सन्तान प्राप्त हुने विश्वासका कारण निकै कडा नियम र विधि भए पनि हिन्दू धर्मावलम्बीहरू हरेक वर्ष यस पर्वमा आकर्षित भएको पाइन्छ ।
Discussion about this post