इटहरी : सप्तकोशी नदीमा चल्ने जल यातायातले पूर्वी पहाडका बासिन्दालाई तराईसँग जोड्दै आएको छ । भोजपुरको दक्षिणी भेग, धनकुटाका केही क्षेत्र र उदयपुरका पहाडी बस्तीका बासिन्दाका लागि यो नदी वारपार गर्ने सहज माध्यम हो ।
वराहक्षेत्र मन्दिर पुग्ने तीर्थयात्रीका लागि पनि जलमार्गले यात्रा छोट्याएको छ ।
तर नदीमा बोट दुर्घटना हुँदा यात्रुको ज्यान जाने र बेपत्ता हुने घटनाले जल यातायातको सुविधासँगै सप्तकोशीमा बोट चलाउने व्यवसाय दर्ता हुनु र यात्रुको सुरक्षा सुनिश्चित हुनु एउटै कुरा हो ? भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ ।
यही कात्तिक ८ गते भोजपुरको कोप्चेबाट सुनसरीको वराहक्षेत्रतर्फ आउँदै गरेको बोट दुर्घटनामा पर्दा तीन जनाको मृत्यु भयो भने तीन जना बेपत्ता भए । केही यात्रु घाइतेसमेत भए । दुर्घटनाले जलमार्गको उपयोगितामाथि भन्दा पनि यात्रुको सुरक्षाका लागि अपनाइएका प्रबन्ध पर्याप्त छन् कि छैनन् भन्ने विषयमा ध्यान खिचेको छ ।
खासगरी दुर्घटनापछि जल यातायात सञ्चालनको अनुमति र नियमनको विषय महत्त्वपूर्ण बनेको छ । सुनसरीका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी तथा सूचना अधिकारी पोषण लामिछानेका अनुसार जिल्ला प्रशासन कार्यालयले सप्तकोशीमा सञ्चालन हुने जेटबोटलाई अनुमति दिएको छैन ।
यता वराहक्षेत्र जल यातायात तथा पर्यटन सेवा प्रालिका अध्यक्ष विमलमान श्रेष्ठले भने जेटबोट कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय, आन्तरिक राजस्व कार्यालय, घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय र पर्यटन विभागमा दर्ता भएर सञ्चालन हुँदै आएको बताएका छन् ।
विशेषगरी व्यवसाय सञ्चालनका लागि विभिन्न निकायमा दर्ता हुनु र नदीमा यात्रु बोक्ने अनुमति तथा सुरक्षा मापदण्डको नियमनबीचको सम्बन्धबारे प्रश्न उठाएको छ । कुन निकायले बोटको प्राविधिक अवस्था जाँच्ने, यात्रु बोक्ने क्षमता निर्धारण गर्ने र सुरक्षा मापदण्ड पालना भए–नभएको अनुगमन गर्ने भन्ने विषय स्पष्ट नहुँदा यात्रुको जोखिम हुने गरेको छ ।
चतरादेखि भोजपुरको कोप्चेसम्म एक दर्जनभन्दा बढी जेटबोट सञ्चालन हुँदै आएका छन् । कात्तिकको पहिलो सातादेखि सुरु हुने सेवा जेठ अन्तिमसम्म चल्ने गरेको छ । खासगरी बर्खाको समय बाहेक हिउँदमा सञ्चालन हुने जेटबोटले पर्यटक आवागमनमासमेत सहज हुँदै आएको थियो । तर, दुर्घटनाका कारण यात्रुको मृत्यु भएपछि भने अवधिमा नदीमा हुने यात्राको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न नियमित निरीक्षण आवश्यक रहेको जानकारहरूको भनाइ छ ।
जल यातायात तथा पर्यटन सेवा प्रालिका अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार पछिल्लो दुर्घटनामा परेको बोट सामान्य मोटरबोट थियो । जेटबोट र सामान्य मोटरबोटको बनावट, आकार तथा सुरक्षा व्यवस्था फरक हुने उनको भनाइ छ । दुर्घटनाका बेला इन्जिन बन्द भएको र नदीको तीव्र बहावले बोटलाई नियन्त्रणबाहिर पुर्याएको हुन सक्ने उनले बताए ।
सप्तकोशीमा पानीको बहाव तीव्र हुने भएकाले थप सावधानी अपनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ । इन्जिनमा प्राविधिक समस्या आउन सक्ने भए पनि त्यसलाई दुर्घटनामा परिणत हुन नदिन चालकको तयारी, बोटको अवस्था र यात्रुको सुरक्षाका प्रबन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छन् ।
यसले बोटको अवस्था र चालकको सीपसँगै आपत्कालीन अवस्थामा यात्रुलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ । बोटमा आवश्यक सुरक्षा सामग्री, यात्रुको विवरण, उद्धारको तयारी र यात्रु बोक्ने क्षमताको पालना भए–नभएको विषयमा नियमित निगरानी आवश्यक हुन्छ ।
दुर्घटनाको इतिहासबाट नसिक्ने ?
सप्तकोशीमा बोट दुर्घटना भएको यो पहिलो घटना होइन । २७ भदौ २०७६ मा चतराबाट भोजपुरको कोप्चेतर्फ परीक्षणका लागि सञ्चालन गरिएको जेटबोट दुर्घटनामा परेको थियो । त्यसमा सवार नौ जनामध्ये आठ जना सकुशल उद्धार गरिएको थियो भने एक जना बेपत्ता भएका थिए ।
सप्तकोशीको केही क्षेत्रमा नदीको गहिराइ ७० फिटभन्दा बढी रहेको श्रेष्ठ बताउँछन् । तीव्र बहाव, गहिराइ र नदीको सङ्गमस्थलका कारण पहाडी क्षेत्रतर्फ बोट सञ्चालन गर्दा थप सावधानी अपनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।
अघिल्ला दुर्घटनाबाट पाठ सिकेर सुरक्षा व्यवस्था कति सुधारियो भन्ने प्रश्न पछिल्लो घटनापछि फेरि उठेको छ । नदीको अवस्था र मौसमअनुसार सञ्चालनसम्बन्धी निर्णय, प्राविधिक जाँच तथा उद्धारको तयारीलाई नियमित प्रक्रियाका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
जल यातायात सञ्चालनमा बिमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । श्रेष्ठका अनुसार उनको कम्पनीले विगतमा बोटको बिमा गराएको भए पनि पछिल्लो समय बिमा कम्पनीहरूले बोटको बिमा गर्न मान्दैनन् । कम्पनीले यात्रुको दुर्घटना बिमा भने गर्दै आएको जनाएको छ ।
तर बिमा हुनु मात्रै दुर्घटना रोक्ने उपाय होइन । दुर्घटना भइहालेमा यात्रु र प्रभावित परिवारले पाउने राहत तथा क्षतिपूर्तिसँग बिमाको सम्बन्ध हुन्छ भने दुर्घटना रोक्न प्राविधिक परीक्षण, सुरक्षित सञ्चालन र उद्धारको तयारी आवश्यक पर्ने बताइन्छ ।
सप्तकोशीको जल यातायातले स्थानीय बासिन्दाको समय र दूरी घटाए पनि सुरक्षित रूपमा सञ्चालन गर्न सक्ने व्यवस्था निर्माण नहुँदा दुर्घटनाको जोखिम निम्तिएको स्थानीयबासीको भनाइ छ ।
Discussion about this post