विपत्तिको घडीमा हातेमालो गरौँ (सम्पादकीय)

नेपालमा विपत्ति आउनु अब असामान्य घटना रहेन । भूकम्प, बाढी, पहिरो, हिमपहिरो, डुबान र अन्य प्राकृतिक प्रकोपले बर्सेनि नेपाली जनजीवनलाई प्रभावित बनाउँदै आएका छन् । प्रश्न अब विपत्ति आउँछ कि आउँदैन भन्ने होइन, आउँदा त्यसको सामना गर्न हामी कति तयार छौँ भन्ने हो ।

पछिल्लो समय भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले फेरि यही प्रश्न हाम्रो सामु उभ्याएको छ । बाढीले घर, सडक, पुल, व्यवसाय तथा भौतिक संरचनामा क्षति पुर्‍याउनुका साथै सयौँ परिवारको दैनिकी प्रभावित बनाएको छ । कतिपयका लागि यो केही दिनको असहजताजस्तो होला, तर प्रभावित परिवारका लागि यो जीवनभरको पीडा, विस्थापन र अनिश्चितताको सुरुआत हुन सक्छ ।

यस्तो बेला विपत्तिलाई समाचारको विषय मात्र बनाएर पुग्दैन । विपत्तिको वास्तविक अर्थ त्यसको बीचमा उभिएका मानिसको आँखामा देखिन्छ । घर गुमाएको परिवार, आफ्ना प्रियजनको खोजीमा रहेको व्यक्ति, औषधि र खानाको अभावमा रहेको वृद्ध, डराइरहेको बालबालिका र भविष्य के हुने भन्ने अन्योलमा रहेका परिवारको पीडा हाम्रो सामूहिक सरोकार बन्नुपर्छ ।

सबैभन्दा पहिले उद्धार र जीवनरक्षा हाम्रो प्राथमिकता हुनुपर्छ । त्यसपछि उपचार, खाद्यान्न, स्वच्छ खानेपानी, अस्थायी आवास, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा र प्रभावित परिवारको पुनःस्थापनातर्फ ध्यान जानुपर्छ । राहत वितरणमा पनि पहुँच, चिनजान वा राजनीतिक प्रभाव होइन, आवश्यकता र जोखिमको आधार प्राथमिक बन्नुपर्छ ।

यसका लागि सरकारको भूमिका निर्णायक हुन्छ । संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय, सुरक्षा निकायको शीघ्र परिचालन, जोखिम क्षेत्रको पूर्वसूचना प्रणाली र आवश्यक राहत सामग्रीको पूर्वभण्डारणजस्ता कामलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । विपत्ति आएपछि उद्धार गर्नुभन्दा विपत्ति आउनुअघि जोखिम घटाउनु बुद्धिमानी हुन्छ ।

तर सरकारको प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन । विपत्तिको घडीमा समाज पनि राज्यको महत्वपूर्ण साझेदार बन्नुपर्छ । निजी क्षेत्र, सामाजिक संघसंस्था, स्वयंसेवक, सञ्चारमाध्यम, स्वास्थ्यकर्मी, युवा तथा आम नागरिकले आफ्नो क्षमता र स्रोतअनुसार सहयोग गर्न सक्छन् । एउटा परिवारले अर्को परिवारलाई दिएको सानो सहयोग पनि संकटमा ठूलो भरोसा बन्न सक्छ ।

दुःखको कुरा, सामान्य अवस्थामा हामीबीच देखिने राजनीतिक, सामाजिक र व्यक्तिगत मतभेद कहिलेकाहीँ विपत्तिको समयमा समेत देखा पर्छन् । तर विपत्तिले न पार्टी हेर्छ, न जात, न धर्म, न वर्ग र न राजनीतिक विचार । त्यसैले संकटको समयमा ईर्ष्या, द्वेष, रिस, राग, कुण्ठा र नकारात्मकताभन्दा माथि उठ्नु हाम्रो मानवीय दायित्व हो ।

अहिले कसलाई दोष दिनेभन्दा कसलाई कसरी बचाउने, कसलाई कसरी सहयोग गर्ने र प्रभावित जीवनलाई कसरी सामान्य अवस्थामा फर्काउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ । आलोचना आवश्यक छ, तर आलोचनाभन्दा पहिले मानवीय जीवनको रक्षा आवश्यक छ । गल्तीको समीक्षा पछि पनि गर्न सकिन्छ, जीवन गुमेपछि त्यसलाई फर्काउन सकिँदैन ।

विपत्तिले हाम्रो कमजोरी मात्र देखाउँदैन, हाम्रो सामाजिक चरित्र पनि देखाउँछ । संकटमा हामी एकअर्काको हात समात्छौँ कि एकअर्कालाई धकेल्छौँ यसले हाम्रो समाज कस्तो छ भन्ने निर्धारण गर्छ ।

त्यसैले भोटेकोशीको बाढीलाई एउटा स्थानीय विपत्तिका रूपमा मात्र नहेरौँ । यसलाई नेपालमा बढ्दो विपद् जोखिमप्रति गम्भीर हुने अवसर बनाऔँ । पूर्वतयारी, सुरक्षित पूर्वाधार, प्रभावकारी पूर्वसूचना, जवाफदेही शासन र नागरिक सहकार्यलाई विपद् व्यवस्थापनको स्थायी आधार बनाऔँ ।

आजको आवश्यकता विभाजन होइन, एकता हो । आरोप होइन, सहकार्य हो । नकारात्मकता होइन, आशा हो । विपत्तिको घडीमा कोही एक्लो नहोस् । पीडितको आँसु पुछ्ने हात धेरै बनून् ।

राज्यले जिम्मेवारीपूर्वक नेतृत्व गरोस् र नागरिक समाजले जिम्मेवारीपूर्वक साथ देओस् । आउनुहोस्, विपत्तिसँग लड्न हातेमालो गरौँ, मानवता बचाऔँ, जीवन बचाऔँ ।