सन्दर्भ
हरेक वर्ष कात्तिकको कृष्णपक्षले अन्तिम सास फेर्न थालेपछि नेपाली घर–आँगनको रूप बदलिन थाल्छ । गेरु र रातो माटोले लिपिएका प्रवेशद्वार, सयपत्री र मखमलीका मालाले सजिएका ढोका, साँझ परेपछि बल्ने दीपमाला र गल्लीगल्लीमा गुञ्जिने देउसीभैलोको स्वर यी सबै एउटै पर्वका संकेत हुन् । सर्वसाधारणले यसलाई तिहार भन्छन् । धर्मशास्त्रीय परम्परामा चाहिँ यही पर्व यमपञ्चकका नामले परिचित छ । यम र पञ्चक दुई शब्द मिलेर बनेको यमपञ्चकको अर्थ हो “यमसँग जोडिएको पाँच दिनको समूह” । कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कात्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म मनाइने यस पर्वमा क्रमशः काग, कुकुर, गाई, गोरु (गोवर्द्धन) र दाजुभाइको पूजा–सत्कार गरिन्छ । मृत्युका अधिपतिको नामबाट आरम्भ भएको पर्वले अन्त्यमा बहिनीले दाजुको आयु मागेर टीका लगाइदिने दृश्यमा पुगेर विश्राम लिनु आफैँमा एउटा गहिरो सन्देश हो । मृत्युलाई बिर्सेर होइन, मृत्युलाई सम्मानपूर्वक स्वीकारेर जीवनलाई उत्सव बनाउने कला । प्रस्तुत आलेखमा यही कलाको पाँच दिनको यात्रालाई क्रमशः हेर्ने प्रयास गरिएको छ ।
१. यमपञ्चकको स्वरूप
यमपञ्चकका पाँच दिनको क्रम यसप्रकार छ । पहिलो दिन कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीमा काग तिहार र यमदीपदान हुन्छ । दोस्रो दिन कात्तिक कृष्ण चतुर्दशीमा कुकुर तिहार र यमपूजा गरिन्छ । तेस्रो दिन कात्तिक कृष्ण औँसीमा बिहान गाई पूजा र साँझ लक्ष्मी पूजा हुन्छ । चौथो दिन कात्तिक शुक्ल प्रतिपदामा गोवर्धन तथा गोरु पूजा र नेवार समुदायमा म्ह पूजा गरिन्छ । पाँचौँ दिन कात्तिक शुक्ल द्वितीयामा भाइटीका मनाइन्छ । यी पाँच दिनमध्ये कुनै पनि दिन अर्कोभन्दा सानो छैन । पहिलो तथा दोस्रो दिन प्राणी जगत्सँग, तेस्रो दिन सम्पत्ति र समृद्धिसँग, चौथो दिन श्रम र स्वयंसँग अनि अन्तिम दिन परिवार तथा सम्बन्धसँग जोडिएर यमपञ्चकले मानव जीवनका लगभग सबै आयामलाई एउटै मालामा उन्ने काम गरेको छ ।
२. काग तिहार र यमदीपदान
यमपञ्चकको आरम्भ कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीबाट हुन्छ । परम्परामा कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा मानिन्छ । कागले घरको आँगनमा आएर करायो भने शुभ–अशुभको संकेत मिल्छ भन्ने लोकविश्वास समाजमा पुरानै छ । त्यही कागलाई यस दिन सम्मानपूर्वक खानेकुरा दिइन्छ । कागलाई अन्नबालीमा लाग्ने किरा खाने चतुर पन्छी पनि मानिन्छ, जसले प्रकृतिको सफाइ र सन्तुलनमा भूमिका खेल्छ । यसरी यो पूजा सन्देशवाहकप्रति श्रद्धा र पर्यावरणीय सन्तुलनप्रति कृतज्ञता दुवै हो ।
यसै तिथिमा धनत्रयोदशी र यमदीपदानको प्रसङ्ग पनि जोडिएको छ । शास्त्रीय व्यवस्था अनुसार त्रयोदशी तिथि बिहान पर्ने कि साँझ पर्ने भन्ने कुरा हेरेर काग तिहार र यमदीपदानको दिन निर्धारण गरिन्छ । परम्पराले यमदीपदानमा परिवारका सदस्यको सङ्ख्या अनुसार दीप बाल्ने र दीपको मुख दक्षिणतिर फर्काउने निर्देश गरेको छ । दक्षिण दिशा यमको दिशा मानिएकाले मृत्युका अधिपतिलाई नम्र निवेदन गर्ने भावले यो दीप बालिन्छ । यस्तो विधि पालना गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति र पारलौकिक सद्गति प्राप्त हुने विश्वास गरिएको छ । मृत्युप्रति यस्तो विनम्र दृष्टिकोण नै सनातन परम्पराको विशेषता हो । मृत्यु यहाँ भयको विषय होइन, जीवनको अनिवार्य सत्य हो, र त्यसको अधिपतिलाई पनि आदर र दीपको भेटी चढाइन्छ ।
३. कुकुर तिहार र नरक चतुर्दशी
दोस्रो दिन कात्तिक कृष्ण चतुर्दशीमा कुकुरको पूजा गरिन्छ । कुकुरलाई यमराजका सहायक र भैरवको वाहन मानिन्छ । टीका, माला र मीठो खानाले सजाइएको कुकुरको दृश्य जति रमाइलो छ, त्यसको अर्थ उति नै गहिरो छ । मानिस र कुकुरबीचको हजारौँ वर्ष पुरानो विश्वासको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने दिन हो यो । घर, खेत र बाटोको रखवाली गर्ने यस प्राणीप्रति वर्षमा एक दिन खुलेर धन्यवाद भन्ने संस्कार विश्वमै विरल छ । यही चतुर्दशीलाई भारतीय परम्परामा नरक चतुर्दशी, छोटी दिवाली वा रूप चतुर्दशी पनि भनिन्छ । यस दिन यमराजको पूजा र यमदीप बाल्ने चलन छ । नाम र रूप फरक भए पनि केन्द्रमा रहेको भाव एउटै छ, नरकको भय हटाएर उज्यालोतर्फको यात्रा ।
४. गाई पूजा र लक्ष्मी पूजा
तेस्रो दिनको पूजा दुई चरणमा विभक्त छ । बिहान गाई पूजा र साँझ लक्ष्मी पूजा हुन्छ । हाम्रो कृषिप्रधान समाजमा गाई दूध, गोबर, गोमूत्र र सन्तानसमान स्नेह दिने जीवनको आधार हो । त्यसैले उसलाई समृद्धि, पोषण र मातृत्वको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ । साँझ घरका प्रत्येक कोना उज्यालो पारेर लक्ष्मीको स्वागत गरिन्छ । घरको प्रवेशद्वारदेखि पूजाकोठासम्म लक्ष्मीका पाइला बनाएर बाटो देखाउने चलन छ । यो केवल धन–सम्पत्तिको कामना होइन । सफा घर, शुद्ध मन, परिश्रम र इमान्दारीबाट मात्र लक्ष्मी बास गर्छिन् भन्ने सामाजिक शिक्षा पनि हो । दीप, रङ्गोली र उज्यालो वातावरणले अँध्यारो हटाएर आशाको सञ्चार गर्छन् ।
यमपञ्चक केवल पाँच दिनको उत्सव होइन, मृत्युदेखि मायासम्म फैलिएको एउटा सम्पूर्ण जीवनदर्शन हो । कागको सन्देशबाट सुरु भएर कुकुरको निष्ठा, गाईको ममता, लक्ष्मीको समृद्धि, गोरुको परिश्रम, आत्मपूजाको आत्मसम्मान हुँदै बहिनीको टीकासम्म पुग्ने यो यात्राले मानिसलाई प्रकृति, समाज, परिवार र स्वयंसँग जोडिदिन्छ ।
५. गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा र म्ह पूजा
चौथो दिन कात्तिक शुक्ल प्रतिपदामा गोवर्धन पर्वतको पूजा गरिन्छ । यसलाई हलो तिहार पनि भनिन्छ । खेतमा हलो तानेर वर्षभर अन्न उब्जाउने गोरुलाई यस दिन पूजा गरी मनपर्ने परिकार खुवाइन्छ । श्रमको सम्मान, किसानको कृतज्ञता र प्रकृतिप्रतिको आदर तीनै कुरा यहाँ एकैसाथ भेटिन्छन् । नेवार समुदायमा यही दिन म्ह पूजा अर्थात् आत्मपूजा गरिन्छ । यो दिन नेपाल सम्वत्को नयाँ वर्षको आरम्भ पनि मानिन्छ । आफ्नो आत्मालाई पूजा गर्नु भनेको आफ्नै शरीर, मन र क्षमताप्रति कृतज्ञ हुनु, आफूभित्रको दिव्यतालाई चिन्नु हो । बाहिरका देवता पूजेर अन्त्यमा आफूभित्रको देवतामा पुग्ने यो यात्रा यमपञ्चकको एउटा विशिष्ट आध्यात्मिक चरण हो ।
६. भाइटीका
यमपञ्चकको अन्तिम दिन कात्तिक शुक्ल द्वितीयामा भाइटीका मनाइन्छ । दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिई दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्छन् भने दाजुभाइले उपहार दिई जीवनभर रक्षा गर्ने वचन दिन्छन् । सर्वसाधारणका निम्ति मध्याह्नकालमा टीका लगाउनु शास्त्रसम्मत मानिएको छ । यस पर्वसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित लोकमान्यता यम र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छ । यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई आदरपूर्वक निम्तो गरी सत्कार गरिन् र यमराज उनको आतिथ्यले अत्यन्त प्रसन्न भए भन्ने कथा छ । त्यही प्रसन्नताका कारण यमपञ्चकका दिनमा देह त्याग्नेहरूले नरकको द्वार प्रवेश गर्नु पर्दैन भन्ने लोकविश्वास रहेको छ । यसरी मृत्युका देवतासँग आरम्भ भएको पर्व बहिनीको स्नेहले पगालिएर अन्त्य हुन्छ । यम पनि अन्ततः एक दाजु हुन् ।
७. तिथिको घटबढ र यमपञ्चकको अवधि
यमपञ्चक तिथिमा आधारित पर्व भएकाले यसका दिनहरू वर्षैपिच्छे समान रहँदैनन् । कहिलेकाहीँ तिथि घटेर पर्व चार दिनमै सकिन्छ भने कहिलेकाहीँ तिथि बढेर छ दिनसम्म पुग्छ । त्यसैले कुन दिन कुन पूजा गर्ने भन्ने निर्णय गर्दा हरेक वर्षको नेपाल पञ्चाङ्ग र धर्मशास्त्रीय निर्णय समितिको व्यवस्था हेर्नु उपयुक्त हुन्छ । यसले पर्वको मूल भावलाई होइन, केवल पूजाको समयलाई मात्र निर्धारण गर्छ ।
८. आजको समाजका निम्ति यमपञ्चकको सन्देश
काग, कुकुर, गाई र गोरु चार प्राणीलाई समाजले पूजा योग्य ठहर्याएको छ । आधुनिक जैविक विविधता र पशु–कल्याणका बहस जति पुरानो छ, हाम्रो परम्परा त्योभन्दा धेरै अघिदेखि यही कुरा सिकाउँदै आएको छ । जसले हाम्रो जीवनलाई सहज बनाउँछ, उसलाई वर्षमा एक दिन आदरसहित सम्झनु यही सामाजिक सद्गुण यमपञ्चकको मेरुदण्ड हो । पर्वको आरम्भ नै मृत्युको स्मरणबाट गरेर परम्पराले जीवनलाई सजग, विनम्र र अर्थपूर्ण बनाउन सिकाउँछ । घरको कुनाकुनामा दीप बाल्ने कार्य व्यक्तिगत भए पनि त्यसले सिर्जना गर्ने सामूहिक उज्यालोले समाजलाई जोड्छ । अन्तिम दिनको भाइटीकाले व्यस्त जीवनमा टाढिएका परिवारजनलाई एकै थालमा बटुल्ने अवसर दिन्छ ।
निष्कर्ष
समग्रमा यमपञ्चक केवल पाँच दिनको उत्सव होइन, मृत्युदेखि मायासम्म फैलिएको एउटा सम्पूर्ण जीवनदर्शन हो । कागको सन्देशबाट सुरु भएर कुकुरको निष्ठा, गाईको ममता, लक्ष्मीको समृद्धि, गोरुको परिश्रम, आत्मपूजाको आत्मसम्मान हुँदै बहिनीको टीकासम्म पुग्ने यो यात्राले मानिसलाई प्रकृति, समाज, परिवार र स्वयंसँग जोडिदिन्छ । तिथि घटबढ भए पनि, क्षेत्र र समुदाय अनुसार रीति फरक भए पनि, यसको मूल भाव कृतज्ञता, करुणा र उज्यालो अपरिवर्तित छ । अहिलेको तीव्र उपभोक्तावादी समयमा पर्वलाई केवल सजावट, खानपान र बजारको रौनकमा सीमित नगरी यसभित्र लुकेको संस्कार र दर्शनलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु हाम्रो साझा दायित्व हो । घरको आँगनमा बल्ने एउटा दीपले यदि मनभित्रको अँध्यारो पनि हटाउन सक्यो भने मात्र यमपञ्चकको साँचो अर्थ पूर्ण हुन्छ ।
Discussion about this post