कोशी प्रदेशमा खेल पर्यटन

कोशी प्रदेशमा खेलकुद अब प्रतियोगिता जित्ने र पदक ल्याउने माध्यममा सीमित छैन ।

विराटनगरको फुटबल मैदानमा विदेशी क्लब खेल्न आउँछन, झापामा भारत र भुटानका टोली प्रतिस्पर्धा गर्छन, धरानमा अन्तर्राष्ट्रिय प्याराग्लाइडिङ प्रतियोगितामा भारत, चीन, श्रीलंका, मलेसिया तथा युरोपेली देशका खेलाडी आकाशमा उड्छन् ।

धरानको गल्फ कोर्समा राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी प्रतिस्पर्धा गर्छन् भने तमोर, अरुण र अन्य नदी तथा हिमाली भूगोलले साहसिक खेलका लागि ठूलो सम्भावना बोकेका छन् । अझ सगरमाथा, मकालु, कचनजङ्घा र हिमाली पदमार्गले विश्वभरका पर्वतारोहीलाई कोशीमा ल्याउने सबैभन्दा ठूलो खेल पर्यटनको आधार तयार गरेका छन् ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि कोशीलाई सगरमाथा, मकालु, कचनजङ्घा, इलाम र कोशी टप्पुसहित हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको विविध साहसिक गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

तर प्रश्न उठ्छ, कोशीमा खेल पर्यटन वास्तवमा कति विकसित छ र कुन–कुन खेलमा विदेशी खेलाडी आएका छन् ? कति देशको सहभागिता भइसकेको छ ? र खेलकुदले स्थानीय बजारलाई कति चलायमान बनाइरहेको छ ।

फुटबल

अन्तर्राष्ट्रिय खेल पर्यटनको पुरानो आधार कोशी प्रदेशमा खेल पर्यटनको सबैभन्दा बलियो आधारमध्ये फुटबल प्रमुख हो ।

विराटनगरको विराट गोल्डकप, धरानको बुढासुब्बा गोल्डकप, झापाको झापा गोल्डकप, इटहरी गोल्डकप तथा उदयपुर र अन्य जिल्लाका आमन्त्रण प्रतियोगिताले पूर्वी नेपालमा लामो समयदेखि दर्शक, खेलाडी, प्रशिक्षक र खेलसम्बद्ध व्यवसायलाई जोड्दै आएका छन् ।

धरानको बुढासुब्बा गोल्डकप सन् १९९९ देखि अन्तर्राष्ट्रिय आमन्त्रण स्वरूपमा हुँदै आएको प्रतियोगिता हो । यसको इतिहासमा भारत, बंगलादेश, क्यामरुन र हङकङसँग सम्बन्धित टोलीको सहभागिता अभिलेखमा देखिन्छ ।

प्रतियोगिताका विजेताको सूचीमै भारतको बेलघरिया एससी, क्यामरुनको एभिन्यु एफसी, बंगलादेशको धनमण्डी क्लब र हङकङ नेपाली फेडेरेसनको नाम भेटिन्छ । सन् २०१६ को बुढासुब्बा गोल्डकपमा नेपालसँगै भारत र भुटानका टोली सहभागी थिए ।

त्यतिबेला आठ टोलीमध्ये भारतको कालिम्पोङ र भुटानको राष्ट्रिय टोलीसमेत मैदानमा थिए । सन् २०१७ मा पनि भारतका दुई टोली सहभागी भएका थिए ।

यसरी एउटा मात्र प्रतियोगिताको इतिहास हेर्दा पनि धरानले दक्षिण एसियाली फुटबललाई लामो समयदेखि जोडिरहेको देखिन्छ ।

विराट गोल्डकप

विराटनगरको अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल ब्रान्ड विराटनगरको विराट गोल्डकप पनि कोशीको खेल पर्यटनको महत्वपूर्ण आधार हो ।

प्रतियोगिताको इतिहास महेन्द्र गोल्डकपसँग जोडिन्छ र सन् २०१२ देखि ‘विराट गोल्डकप’ नाममा सञ्चालन हुँदै आएको अभिलेख छ । प्रतियोगितामा नेपाली क्लबका साथै विदेशी टोलीले पनि सहभागिता जनाएका छन् ।

सन् २०२३ को संस्करणमा भारतको केरला प्रिमियर लिगको लुका सकर क्लब सहभागी भएको थियो र विराटनगर सिटी एफसीले उसलाई ४–० ले पराजित गर्दै उपाधि जितेको थियो । यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ, विदेशी टोली मैदानमा आउँदा खेल मात्र हुँदैन, खेलसँगै खेलाडी, प्रशिक्षक, व्यवस्थापक, प्राविधिक, सञ्चारकर्मी र समर्थकको आवागमन पनि हुन्छ । यही आवागमन खेल पर्यटनको आर्थिक आधार हो ।

झापा

फुटबलसँगै सीमापार खेल पर्यटन झापा गोल्डकपले पनि भारत र भुटानका क्लबलाई सहभागी गराउँदै आफ्नो प्रतियोगितालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्वरूप दिँदै आएको छ । आयोजकका अनुसार प्रतियोगितामा नेपालका ए डिभिजन तथा विभागीय टोलीसँगै भारत र भुटानका प्रतिष्ठित क्लबको सहभागिता हुने गरेको छ ।

सीमावर्ती जिल्ला भएकाले झापाको विशेष सम्भावना अझ ठूलो छ । भारतको पश्चिम बंगाल, सिक्किम, आसामलगायत क्षेत्रबाट खेलाडी र समर्थकलाई आकर्षित गर्न सकिने भौगोलिक सुविधा झापासँग छ । यदि प्रतियोगितालाई फुटबल, होटल, स्थानीय खाना, किनमेल, पर्यटनसँग जोड्न सकियो भने गोल्डकप केवल मैदानको कार्यक्रम रहँदैन ।

धरानको आकाशमा अन्तर्राष्ट्रिय खेल कोशीमा खेल पर्यटनको नयाँ अध्याय भने प्याराग्लाइडिङले खोल्दैछ ।

२०२६ मा धरानमा पहिलो व्यवस्थित अन्तर्राष्ट्रिय प्याराग्लाइडिङ प्रिमियर लिग आयोजना भयो। प्रतियोगिता धरान–४ को छोटी मोरङबाट उडान भरेर धरान–१४ को क्षेत्रमा अवतरण हुने संरचनामा सञ्चालन गरिएको थियो । आयोजकका अनुसार प्रतियोगितामा अन्तर्राष्ट्रिय खुला, पुरुष, महिला तथा राष्ट्रिय पुरुष–महिला गरी पाँच विधा राखिएको थियो ।

सबैभन्दा रोचक पक्ष यसमा भारत, चीन, श्रीलंका, मलेसिया तथा विभिन्न युरोपेली देशका खेलाडी सहभागी हुने बताइएको थियो । एसियाली खेलकुदमा पदक जितेका खेलाडीसमेत प्रतियोगितामा सहभागी थिए ।

अर्थात्, कम्तीमा प्रमाणित रूपमा एउटै अन्तर्राष्ट्रिय प्याराग्लाइडिङ प्रतियोगिताले नेपालबाहेक भारत, चीन, श्रीलंका, मलेसिया र युरोपका खेलाडीलाई कोशीको आकाशमा ल्याएको छ । यो कोशी प्रदेशका लागि नयाँ पर्यटन बजारको संकेत हो ।

प्याराग्लाइडिङ

खेल पनि, पर्यटन पनि धरानको भौगोलिक विशेषता खेल पर्यटनका लागि अनुकूल छ । पहाडबाट उडान भरेर तराईतर्फ अवतरण गर्न सकिने भूगोल, धरानको शहरी बजार, होटल तथा यातायात सुविधा र पूर्वी नेपालका अन्य गन्तव्यसँग जोड्ने सम्भावनाले प्याराग्लाइडिङलाई पर्यटन उत्पादन बनाउन सक्छ ।

हाल धरान आसपास प्याराग्लाइडिङ गतिविधि सञ्चालन गर्ने संरचना तथा प्रशिक्षणसम्बन्धी व्यवसायसमेत विकास हुँदै गएको देखिन्छ ।
यसलाई प्याराग्लाइडिङ प्रतियोगिता प्रशिक्षण–पर्यटक–उडान–धरान भ्रमण–कोशी पर्यटन सर्किटमा जोड्न सके खेलाडी मात्र होइन, साधारण साहसिक पर्यटकसमेत आकर्षित गर्न सकिन्छ ।

धरानको हरियो मैदानमा खेल पर्यटन, गल्फ

धरानको गल्फ पनि कोशीको सम्भावित खेल पर्यटनको अर्को आधार हो । धरान गल्फ क्लबमा राष्ट्रियस्तरका प्रतियोगिता आयोजना हुँदै आएका छन् । उदाहरणका रूपमा २०२४ को सूर्य नेपाल इस्टन ओपनमा ४७ खेलाडी सहभागी थिए, ३० प्रोफेसनल र १७ एमेच्योर ।

प्रतियोगिताको कुल पुरस्कार राशि ८ लाख ४० हजार रुपैयाँ थियो । धरानका सुक्रबहादुर राईले उपाधि जितेका थिए ।

२०२६ मा धरानमै नयाँ एमेच्योर गल्फ प्रतियोगिता आयोजना हुँदा ३८ खेलाडीले सहभागिता जनाएका थिए । आयोजकले यसलाई नेपाली गल्फको विकास तथा भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी उत्पादन गर्ने उद्देश्यसँग जोडेको जनाएको छ ।

अहिले गल्फमा अन्तर्राष्ट्रिय विदेशी सहभागिता फुटबल वा प्याराग्लाइडिङ जति स्पष्ट छैन । तर खेलाडी उत्पादन, प्रतियोगिता आयोजना र विदेशी नेपाली डायस्पोरासँग जोड्ने सम्भावना भने उल्लेखनीय छ ।

नदीमा खेल

¥याफ्टिङ र कायाकिङ कोशी प्रदेशका तमोर, अरुण, दूधकोशी, सुनकोशी लगायतका नदीले जलसाहसिक खेलका लागि ठूलो सम्भावना बोकेका छन् ।

तमोरमा ¥याफ्टिङ व्यवसाय सन् २००५ देखि सञ्चालन भइरहेको र कोशी प्रदेशमा आधारित ¥याफ्टिङ व्यवसायीले राष्ट्रिय ¥याफ्टिङ एजेन्सीको नेतृत्व संरचनामा समेत प्रवेश गरेको छ । नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय ¥याफ्टिङ तथा कायाकिङ प्रतियोगिताको लामो परम्परा भए पनि कोशीका नदीमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग भएको छैन ।

२०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय ¥याफ्टिङ तथा कायाकिङ महोत्सवमा नेपाल र अन्य देशका खेलाडी सहभागी भएको थियो ३०० मिटर कायाक स्प्रिन्टमा ५१ प्याडलर र ¥याफ्ट स्प्रिन्टमा १० टोली सहभागी थिए । यद्यपि, यो प्रतियोगिता कोशीमा होइन, यसले एउटा प्रश्न भने खडा गर्छ । विश्वस्तरीय नदी भएका कोशीमा यस्ता प्रतियोगिता किन नियमित रूपमा आयोजना नगर्ने ?

हिमाल

कोशीको सबैभन्दा ठूलो खेल पर्यटन सम्पत्ति मैदानमा खेलिने खेलमा सीमित नगर्ने हो भने कोशी नेपालको सबैभन्दा शक्तिशाली खेल पर्यटन प्रदेशमध्ये एक बन्न सक्छ ।

सगरमाथा, ल्होत्से, मकालु, कचनजङ्घा लगायतका हिमालले विश्वभरका पर्वतारोही आकर्षित गर्छन् । नेपाल सरकारको पर्वतारोहण तथ्याङ्कमा २०२२ मै सगरमाथाका लागि ४५ टोलीका ३३० सदस्य, कचनजङ्घाका लागि ८ टोलीका ६९ सदस्य, ल्होत्सेका लागि १५ टोलीका १३५ सदस्य र मकालुका लागि ८ टोलीका ५० सदस्यले अनुमति लिएको देखिन्छ ।

यी सबै विदेशी खेलाडी मात्र होइनन्, अभियानमा नेपाली गाइड, शेर्पा, भरिया, कुक, ट्रेकिङ एजेन्सी, होटल, यातायात, विमान सेवा र स्थानीय व्यवसाय जोडिन्छन् ।

त्यसैले पर्वतारोहणलाई ‘हिमाल चढ्ने खेल’ मात्र होइन, बहुस्तरीय खेल पर्यटन अर्थतन्त्रका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।

नेपालमा ‘कोशी प्रदेश खेल पर्यटन शीर्षकमा विदेशी खेलाडीको एकीकृत सरकारी डाटाबेस छैन । त्यसैले अहिलेसम्म कोशी आएका विदेशी खेलाडीको कुल संख्या वा देशको कुल संख्या प्रमाणित रूपमा भन्न सकिँदैन ।

के भन्छ अभिलेख

फुटबलमा भारत, भुटान, बंगलादेश, क्यामरुन र हङकङसँग सम्बन्धित टोली÷खेलाडीको सहभागिता भेटिन्छ । प्याराग्लाइडिङमा भारत, चीन, श्रीलंका, मलेसिया र युरोपेली देशका खेलाडी सहभागी भएको २०२६ को अभिलेख छ ।

पर्वतारोहणमा भने विश्वका धेरै देशका आरोही कोशीका हिमालमा आउने गरेका छन्, तर जिल्लागत, प्रदेशगत विदेशी खेलाडीको देश अनुसारको एकमुष्ट बिवरण सार्वजनिक रूपमा एउटै तथ्यांकमा उपलब्ध छैन ।

यसकारण अहिलेको प्रमाणले कम्तीमा धेरै देशको अन्तर्राष्ट्रिय खेल सहभागिता रहेको देखाउँछ ।

स्थानीय बजारमा कति व्यापार ?

खेल पर्यटनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो । तर कोशीमा विदेशी खेलाडीले खेलकुदका कारण स्थानीय बजारमा गरेको कुल खर्चको छुट्टै सरकारी अध्ययन उपलब्ध छैन । त्यसैले खेल पर्यटनबाट यति करोड रुपैयाँ आम्दानी भयो भनेर संख्या तोक्नु उचित हुँदैन तर खर्च हुने क्षेत्र स्पष्ट छन् ।

खेलाडी→होटल→खाना→यातायात→खेल सामग्री→गाइड→सञ्चार→स्थानीय पसल→मनोरञ्जन→पर्यटन ।

एउटा विदेशी टोली विराटनगर, धरान वा झापा आउँदा होटलमा बस्छ । खाना खान्छ । यातायात प्रयोग गर्छ । प्रशिक्षण वा खेल सामग्री खरिद गर्न सक्छ । स्थानीय बजार घुम्छ । कहिलेकाहीँ खेलाडी तथा टोलीका सदस्य पर्यटन गन्तव्यमा जान्छन् ।

पर्वतारोहीको हकमा यो प्रभाव अझ ठूलो हुन्छ । लामो समयसम्म चल्ने आरोहण अभियानमा परमिट, विमान, होटल, ट्रेकिङ, गाइड, पोर्टर, क्याम्प, खाना, उपकरण, बीमा र स्थानीय सेवाहरू जोडिन्छन् । यस अर्थमा खेल पर्यटनको खर्च एउटै टिकटमा देखिँदैन । यो धेरै स्थानीय व्यवसायमा टुक्रिएर फैलिन्छ । खेल पर्यटनको नयाँ अर्थतन्त्र अब कोशी प्रदेशले खेल पर्यटनलाई छुट्टै आर्थिक क्षेत्रका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ ।

फुटबल प्रतियोगितालाई होटलसँग जोड्ने । प्याराग्लाइडिङलाई स्थानीय पर्यटनसँग जोड्ने ।

गल्फलाई उच्च खर्च गर्ने पर्यटकसँग जोड्ने । ¥याफ्टिङलाई नदी पर्यटनसँग जोड्ने । पर्वतारोहणलाई गाउँ, होमस्टे र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्ने । यस्तो संरचना बनाउन सकियो भने एउटा विदेशी खेलाडी मैदानमा ९० मिनेट खेल्ने व्यक्ति रहँदैन ।

ऊ स्थानीय अर्थतन्त्रको ग्राहक बन्छ । खेलमा खेलाडी आए, पर्यटक पनि आउनुपर्छ । कोशीको ठूलो चुनौती भनेकै यही हो । विदेशी खेलाडी प्रतियोगिता खेल्न आए तर प्रतियोगिता सकिएपछि फर्किए भने त्यसको पर्यटन प्रभाव सीमित हुन्छ ।

तर खेलाडीलाई इलामको चिया→धनकुटाको पहाड→धरानको संस्कृति→ताप्लेजुङको हिमाल → सोलुखुम्बुको शेर्पा संस्कृतिजस्ता गन्तव्यसँग जोड्न सकियो भने खेलकुद आगमन पर्यटन आगमनमा बदलिन सक्छ । यसका लागि ‘प्ले इन कोशी, एक्स्प्लोर कोशी’ जस्तो अभियान सुरु गर्न सकिन्छ । विदेशी टोली आएपछि उनीहरूलाई खेल मैदानबाहिर पनि कोशी चिनाउने कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ ।

मैदानदेखि हिमालसम्म

अब खेल पर्यटनको पालो कोशी प्रदेशसँग खेल पर्यटनका लागि आवश्यक धेरै आधार पहिले नै बनिकसकेका छन् । फुटबलका ऐतिहासिक प्रतियोगिता छन् । क्रिकेटको लोकप्रियता छ । इनरुवाले नेपालमा रात्री क्रिकेट आयोजना गर्ने अग्रणी स्थान बनाएको छ भने दुहबीले ३१ मार्च २०१८ मा नेपालकै पहिलो रात्री फुटबल आयोजना गरिसकेको छ ।

धरानमा गल्फ छ, धरानमै अन्तर्राष्ट्रिय प्याराग्लाइडिङको सुरुआत भएको छ । तमोरलगायत नदीमा ¥याफ्टिङको आधार बनेको छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा त विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथदेखि पूर्वी नेपालको हिमाली भूगोलसम्को यात्रा गर्ने ठाउँ कोशीसँग छ ।

अबको आवश्यकता खेल आयोजना गर्ने मात्र होइन, खेललाई पर्यटन उत्पादनमा बदल्ने रणनीति हो । विदेशी खेलाडी आएर खेले, स्थानीय होटल भरिए, रेस्टुरेन्ट चले, यातायातले काम पाए, स्थानीय उत्पादन बिक्री भयो, युवा गाइड बने, खेलाडीले प्रतियोगितापछि अर्को गन्तव्य घुमे भने मात्र त्यसपछि खेल पर्यटनले वास्तविक अर्थमा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सक्छ । त्यसैले कोशीको खेल पर्यटनको भविष्य मैदानमा मात्र छैन ।

विराटनगरको फुटबल मैदानदेखि धरानको आकाशसम्म, तमोरको नदीदेखि सगरमाथाको चुचुरोसम्म फैलिएको एउटा विशाल खेल पर्यटनको भूगोल कोशीसँग छ । अबको प्रश्न कोशीमा खेल हुन्छ कि हुँदैन ? भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन ।

कोशीमा हुने खेललाई कति ठूलो पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा बदल्न सकिन्छ ? त्यसको उत्तर खोज्न सके कोशी प्रदेश नेपालको खेल पर्यटनको नयाँ गन्तव्य बन्दछ ।