आशाका प्रमाणपत्रदेखि पासपोर्टसम्म

धेरै नेपाली युवाका लागि शिक्षा आत्मविश्वास, महत्वाकांक्षा वा स्पष्ट भविष्यको सपनाबाट सुरु हुँदैन । बरु, यसको सुरुवात डर र थकानबाट हुन्छ । यस्तो थकान, जसको सम्बन्ध निद्रासँग छैन, तर त्यो पुस्ताको काँधमा बसेको छ जसले समाज र व्यवस्थाले भनेका सबै काम ग¥यो, तर अन्ततः आफूलाई त्यही ठाउँमा उभिएको पायो, जहाँबाट यात्रा सुरु भएको थियो ।

यो त्यही थकानको कथा हो । एक शिक्षित नेपाली युवाको कथा, जसले व्यवस्थाले तोकेको बाटोमा पूरा यात्रा ग¥यो । तर अन्ततः उसले थाहा पायो, ऊ जुन गन्तव्यतर्फ दौडिरहेको थियो, त्यो गन्तव्य उसका हरेक पाइलासँगै झन् टाढिँदै गइरहेको रहेछ ।

यो कथा, नेपालमा प्रायः सबै कुरा सुरु हुने ठाउँबाट सुरु हुन्छ, अभावबाट ।

एउटा बच्चा यस्तो घरमा जन्मिन्छ, जहाँ पैसा खर्च गर्नुअघि तीनपटक सोचिन्छ । जहाँ बुबाका हात श्रमका कारण खस्रा छन्, तर ती हातले आफ्नो संघर्षको कथा कहिल्यै गर्वका साथ सुनाउँदैनन् । जहाँ आमाले चामललाई आजको भोकले होइन, अर्को तलब नआउँदासम्म कति दिन पु¥याउनुपर्छ भनेर नाप्छिन् । यस्तो वातावरणमा हुर्किएको बच्चाले आफ्नो आत्मविश्वास पनि टुक्राटुक्रा आशाबाट निर्माण गर्नुपर्छ । स्वाभाविक रूपमा, यस्ता धेरै बालबालिकाको मनमा एउटा मौन विश्वास बस्छ ‘सायद म अरूभन्दा पछाडि छु ।’

क्षमता नभएर होइन, आफ्नो वरिपरिको संसारले उनीहरूलाई उनीहरू पनि सक्षम छन् भनेर कहिल्यै पर्याप्त रूपमा बताउन नसकेर ।

त्यसैले उनीहरू चुपचाप मेहनत गर्छन् । चुपचाप सपना देख्छन् । र मनमनै विश्वास गर्छन्, शिक्षाले एक दिन सबै कुरा बदलिदिनेछ ।

तर अभावमा हुर्किएका यी बालबालिकाले सुरुमा वैज्ञानिक, उद्यमी, लेखक, इन्जिनियर वा देशको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको सपना देख्दैनन् ।

उनीहरूको पहिलो सपना धेरै सानो हुन्छ, पास हुनु । उनीहरूको जीवनमा शिक्षाको पहिलो ठूलो खुड्किलो आउँछ एसएलसी । नेपाली परिवारका लागि एसएलसी परीक्षा मात्र नभई यो एउटा भविष्यवाणी जस्तै थियो ।

पास ग¥यो भने परिवारका अघिल्ला पुस्ताले गर्न नसकेको एउटा ठूलो काम गरेको मानिन्थ्यो ।

फेल भयो भने त्यसको खबर साँझसम्म पूरै छिमेकमा पुगिसक्थ्यो । बालबालिकालाई यस्तो मानसिकता दिइन्थ्यो कि यो एउटा परीक्षा पार गर्नु नै उनीहरूको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । शिक्षा त्यहीँ सकिन्छ भनेर होइन, तर पहुँचभन्दा बाहिरको ठूलो सपना देख्ने आँट कसैले गर्न नसकेर ।

त्यसैले बिजुली नभएका बेला ऊ मैनबत्ती वा टुकीको उज्यालोमा पढ्छ । चप्पलको घिस्रिएको पैतालासहित एक घण्टा हिँडेर विद्यालय पुग्छ र एसएलसीको नतिजालाई आफ्नो सम्पूर्ण मानव मूल्यको फैसला जस्तै ठान्छ ।

अन्ततः उसले सबै डरलाई पराजित गर्दै एसएलसी पास गर्छ । केही दिनसम्म घरमा खुसी छाउँछ । बधाईका सन्देश सामाजिक सञ्जालमा देखिन्छन् । मिठाई बाँडिन्छ । पहिलोपटक उसले उपलब्धिको स्वाद चाख्छ । तर त्यो स्वाद धेरै समय टिक्दैन । केही सातापछि ऊ कक्षाकोठा, कलेजको गल्ली वा होस्टेलको कोठामा पुग्छ र एउटा निकै पीडादायी सत्य पत्ता लगाउँछ । त्यहाँ भएका सबैले एसएलसी पास गरेका छन् ।

उसले आफूलाई फेरि लामो लाइनको पछाडि उभिएको पाउँछ । उसलाई भीडबाट अलग गर्ने भनिएको परीक्षा उसलाई अर्को ठूलो भीडभित्र पु¥याउने माध्यम मात्र रहेछ । अब ऊ कठिन परिस्थितिलाई जितेर एसएलसी पास गरेको त्यो विशेष बालक रहेन । ऊ हजारौँ उस्तै अनुहारमध्ये एउटा भयो । सबैका हातमा उस्तै प्रमाणपत्र छन् । सबै एउटै लामो, बेचैन लाइनमा उभिएका छन् ।

र सबैको मनमा एउटै प्रश्न छ, अब के ? उत्तर आउँछ कक्षा १२ । अब दुई वर्ष मात्र । वास्तविक अवसर त्यहीँबाट सुरु हुन्छ । अझ ठूलो प्रमाणपत्र पाएपछि भीड सानो हुनेछ । ऊ फेरि अघि बढ्छ ।

नयाँ किताब, नयाँ कक्षा र अभिभावकले चुपचाप उठाएका नयाँ ऋणसँगै । तर सपना उही हुन्छ, यो पटक केही फरक हुन्छ । ऊ अझ मेहनत गर्छ । किनकि, उसले बुझिसकेको हुन्छ, हरेक चरणमा मापदण्ड झन् माथि उठिरहेको छ । ऊ कक्षा १२ पनि पूरा गर्छ । परीक्षा हलबाट बाहिर निस्कँदा उसलाई लाग्छ, ‘अब यही नै निर्णायक मोड हो । अब त यो दौडबाट छुटकारा पाइन्छ ।’ तर दुई वर्षपछि उसले अर्को सत्य बुझ्छ । लाइन छोटिएको छैन । झन् लामो भएको छ । ऊ केही पाइला मात्र अगाडि सरेको रहेछ ।

उससँगै कक्षा १२ पास गरेका विद्यार्थीहरू पनि उस्तै अन्योलमा छन् । उस्तै बेरोजगार छन् । आफ्नो अर्को कदम के हुने हो भन्नेमा उस्तै अनिश्चित छन् । जुन प्रमाणपत्रलाई एउटा चाबी ठानिएको थियो, त्यो वास्तवमा अर्को लाइनमा उभिने टिकट मात्र रहेछ ।

स्नातक : ‘अब त केही फरक हुन्छ’ त्यतिबेलासम्म उसको मनमा केही परिवर्तन भइसकेको हुन्छ ।

अब ऊ आशाका कारण उपलब्धिको पछि लागिरहेको हुँदैन । ऊ गतिको कारण दौडिरहेको हुन्छ । रोकिएपछि के होला भन्ने डरले दौडिरहेको हुन्छ । त्यसैले ऊ स्नातक तहमा भर्ना हुन्छ । कहिलेकाहीँ आफ्नो परिवारको इतिहासमा विश्वविद्यालय तहको शिक्षा हासिल गर्ने पहिलो व्यक्ति बनेर । ऊ आफैँलाई भन्छ, ‘यो फरक हो । सबैसँग स्नातकको डिग्री हुँदैन । अब त म अरूभन्दा अगाडि हुनेछु ।’ परिवार पनि त्यही विश्वास गर्छ । चार वर्ष बित्छन् । असाइनमेन्ट बुझाउने अघिल्लो रातसम्म काम गर्ने चार वर्ष ।

आन्तरिक परीक्षालाई खासै महत्व नदिएर बाह्य परीक्षालाई जीवन–मरणको विषय बनाउने चार वर्ष । रोजगारको अन्तर्वार्तामा वास्तवमै प्रयोग गर्न सकिने सीपभन्दा किताबको सिद्धान्तसँग बढी सम्बन्धित कक्षा धाउने चार वर्ष । अन्ततः ऊ स्नातक उत्तीर्ण हुन्छ । उसको हातमा प्रमाणपत्र हुन्छ ।

ऊ पर्खन्छ अब संसारले उसलाई देख्नेछ । तर संसारले देख्दैन । उसले फेरि वरिपरि हेर्छ । उसले एसएलसीपछि देखेको दृश्य नै देख्छ । कक्षा १२ पछि देखेको दृश्य नै देख्छ ।

आफ्नै उमेरका सयौँ, हजारौँ युवा सबैको हातमा उस्तै कागज । सबैको अनुहारमा गर्व र अन्योलको उस्तै मिश्रण । र सबैको मनमा एउटा मौन प्रश्न, आखिर हामीले वास्तवमा के सिक्यौँ ?’ कसैसँग आत्मविश्वासी उत्तर छैन । उनीहरूले चार वर्ष सीप जम्मा गर्नुभन्दा बढी अंक जम्मा गरे ।

सोच्न, सिर्जना गर्न र समस्या समाधान गर्नुभन्दा बढी कण्ठ गर्न सिके । शिक्षकका नोट कपी गरे । र अब चार वर्ष जेठा भएर उभिँदा पनि उनीहरू त्यही ठाउँमा छन्, जहाँ कक्षा १२ पास गरेका युवाहरू उभिएका थिए । फरक यति मात्र छ, उनीहरूसँग ऋण बढी छ र फेरि सुरुवात गर्ने समय कम ।

स्नातकोत्तर : अन्तिम आशा यही ठाउँमा धेरैले रोकिन्छन् र भन्छन्, ‘यो त भाग्य हो ।’ तर यो युवा रोकिँदैन । कक्षा १० देखि स्नातकसम्म आइपुग्दा उसले यस्तो बाटो पार गरिसकेको छ, जुन हरेक पाइलासँग झन् कठिन हुँदै गएको छ । अब ऊ आफैँ केही हजार रुपैयाँ कमाउन थालेको छ ।

बाहिर खाना खान थालेको छ । केही सय रुपैयाँ खर्च गर्दा पहिले जस्तो प्रत्येक पटक सोचिरहनुपर्दैन । त्यसैले ऊ सोच्छ ‘किन अझै अगाडि नबढ्ने ?’ ‘किन स्नातकोत्तर नगर्ने ?’ ‘सायद अब त म त्यो भीडबाट साँच्चिकै अलग हुनेछु ।’ र ऊ फेरि सुरु गर्छ । दुई वर्ष । अशान्त दिनहरू । निद्राविहीन रातहरू । र जिज्ञासाभन्दा पनि बाध्यताका कारण लेखिएका अनुसन्धान पत्रहरू ।

अन्ततः उसले स्नातकोत्तर तह पनि पूरा गर्छ । केही क्षणका लागि उसले आफूलाई विश्वास गर्न दिन्छ । ‘अब त म आइपुगेँ ।’ जहाँ स्नातकोत्तर गरेका मानिसहरू अझै तुलनात्मक रूपमा कम छन्, त्यहाँ ऊ अब लाइनको अगाडितिर पुगेको हुनुपर्छ भन्ने उसलाई लाग्छ ।

त्यो क्षणमा उसले आफ्नै अपेक्षालाई पार गरेको हुन्छ । उसले आफ्नो सपना पूरा गरेको हुन्छ । आफ्नै कल्पनाभन्दा माथि पुगेको महसुस गर्छ । उसलाई लाग्छ– ऊ लियोनल मेस्सी जस्तै हो, जसले ०.७१ अपेक्षित गोल (हन्) भएको खेलमा दुई गोल गर्न सक्छ । ऊ कलेजको गेटबाट बाहिर निस्कन्छ ।

स्नातकोत्तरको प्रमाणपत्रलाई फ्रेममा सजाउँछ, किनकि अब त्यसलाई परिवारको गौरवपूर्ण सम्पत्तिका रूपमा भित्तामा झुन्ड्याउन सकिन्छ । तर वास्तविकताले फेरि कठोर झट्का दिन्छ । उसको वरिपरि फेरि सयौँ मानिसहरू छन् उस्तै डिग्री बोकेका, उस्तै आशा बोकेका । उनीहरू सबैले आफूले वर्षौँ खर्च गरेको शिक्षासँग मेल खाने रोजगारी पाउन सकेका छैनन् । केही रोजगारमा छन् । धेरै आफ्नो योग्यताभन्दा तलको काम गरिरहेका छन् । र धेरै बेरोजगार छन् । लगभग सबै कुनै शारीरिक श्रमका कारण नभई बारम्बार स्थगित हुँदै आएको आशाका कारण थकित छन् ।

समस्या युवामा होइन, प्रणालीमा । र अहिले, करिब डेढ दशकसम्म आफूलाई कतै नपु¥याउने भ¥याङ चढेपछि, एउटा सत्य पूर्ण रूपमा स्पष्ट हुन्छ । उसको मानसिकता असफल थिएन । उसले मेहनत ग¥यो । उसले निद्रा त्याग्यो । आराम त्याग्यो । आफ्नो युवावस्थाका वर्षहरू त्याग्यो । व्यवस्थाले प्रत्येक चरणमा जे माग्यो, उसले ठीक त्यही ग¥यो । तर उसलाई असफल बनाएको कुरा उसको इच्छाशक्ति वा मेहनत होइन ।

असफल भएको शिक्षा प्रणाली हो । यस्तो शिक्षा संरचना, जसले दक्ष पेशाकर्मी उत्पादन गर्नुभन्दा प्रमाणपत्रधारी उत्पादन गर्न प्राथमिकता दिन्छ । विद्यार्थीको क्षमता जाँच्नुभन्दा स्मरणशक्ति जाँच्छ । करोडौँ युवालाई एउटै साँघुरो ढोकाबाट छान्दै अघि बढाउँछ, तर त्यो ढोकाको अर्को छेउमा उनीहरूका लागि के छ भनेर कहिल्यै पर्याप्त प्रश्न गर्दैन । देशले आफ्ना युवालाई भ¥याङ चढ्न सिकाउँछ । तर माथि पुगेपछि उभिने जमिन निर्माण गर्दैन । अनि अब के ? अब उसले के गर्छ ? उसले त्यही गर्छ, जुन ऊभन्दा अघिका पूरै पुस्ताले ग¥यो । र सम्भवतः ऊपछिको पुस्ताले पनि गर्नेछ । ऊ पासपोर्ट बनाउँछ ।

विदेशी भिसाका लागि फाराम भर्छ । आवश्यक परे परिवारको जग्गाको एउटा टुक्रा बेच्छ । वा फेरि अर्को ऋणको भारी थप्छ । यसरी आफ्नो पूरै परिवारलाई ऋणको बोझमा झन् सानो बनाउँदै ऊ एउटा यस्तो देशतर्फ उड्छ– जसले उसलाई हुर्काएको थिएन ।

जसले उसलाई शिक्षा दिएको थिएन । र जसले उसलाई केही दिनुपर्ने कुनै वाचा पनि गरेको थिएन । उसको एकमात्र आशा हुन्छ, सायद त्यो टाढाको, अपरिचित भूमिमा पुगेर उसले घरमै कहिल्यै तोड्न नसकेको बरफ पग्लन सुरु हुनेछ । विदेश जाने उसको निर्णय महत्वाकांक्षाले प्रेरित गरेको हुँदैन । यो आशाको भेषमा आएको थकान हो ।

यो आलस्य वा इच्छाशक्तिको कमीबाट बनेको मानसिकता होइन । यो त्यस्तो प्रणालीले निर्माण गरेको मानसिकता हो, जसले युवासँग उसले दिन सक्ने सबै कुरा माग्यो, तर बदलामा पर्याप्त केही दिएन । र जबसम्म त्यो प्रणाली परिवर्तन हुँदैन, जबसम्म नेपालको शिक्षाले एकपछि अर्को प्रमाणपत्र थुपार्नुको सट्टा सीप निर्माण गर्न सुरु गर्दैन, यो कथा एउटा युवाको मात्र कथा रहने छैन ।

यो अहिले त्यही लामो, नचल्ने लाइनमा उभिएका हरेक नेपाली युवाको कथा बन्नेछ । प्रमाणपत्रबाट प्रमाणपत्रसम्म, आशाबाट निराशासम्म र अन्ततः आशाको खोजीमा पासपोर्टसम्म ।

इमेल : mainalinischal8@gmail.com