इम्बिरी तीरैतीर वोलुङ – ३

हिउँ पुतली

बिहान उठ्दा मेरो टाउको मध्यरातको भन्दा अझ सञ्चो भएको थियो र जिउ रुवाजस्तै हल्का । यस्तो लाग्दै थियो कि म केही सय त के हजारौ मिटरको यात्रा पनि सहजै गर्न सक्छूँ ।

बाहिर निक्लिएर हेरेँ । मौसम धूम्मै थियो । तर, हिउँ पुतलीहरुभैmँ फुरफुर उडिरहेका थिए वातावरणमा । जताततै । हामी सेता हिउँका पुतलीहरु उडिरहेका हेरेरै मख्ख थियौँ । त्यहीबेला सम्म दुई बुढाबुढीले चाउचाउ उमालिदिइसकेका रहेछन् ।

खायौ र बूढाबूढीको छोरालाई अघि लाएर गोँठ छेउकै सानो डाँडा चढ्यौ पहिले । डाँडा उक्लिएपछि देख्यौ । सानो समथर भाग । त्यहाँ ध्वजा पताका र लुङदरहरु फरफराइरहेका थिए । हिउँ पुतलीहरु फुर फुर उडिरहेकै थिए ।

समथर स्थानलाई पार गरिसकेपछि झण्डै दुइसय मिटर जस्तो खोलाको किनारै किनार हिँड्यौ । त्यति हिँडिसकेपछि हामीले एउटा सानो काठेपुल तरेर खोला तर्यौ । खोला तर्नेबितिक्कैदेखि सुरु भयो उकालै उकालो । उकालोमा थिए, स–साना पोथ्रापाथ्रीहरु, हिमाली पूmलहरु र चट्टानी डाँडाहरु ।

करिब–करिब एक घण्टाभन्दा अलिक धेरै समय लाएर हामी पुग्यौ । हिमालले आफ्नै प्रतिविम्ब हेरिरहेको ताल— सिङजेमा । हिउँ पुतलीहरु उडिरहेकै थिए । हामीसँग जिस्कँदै । हाम्रो कपालमा, अनुहारमा, लुगामा टाल्लिँदै बिलाउँदै टाल्लिँदै बिलाउँदै गरिरहेका थिए, उनीहरु ।

जाडो कठोर–कठोर हुँदै गइरहेको थियो । हिउँ पनि बाक्लो, बाक्लो झन बाक्लो पर्दै गइरहेको थियो । हामीले केही छिन फोटोमा उतार्यौ । ताललाई । तालमा अनुहार हेरेर मख्ख परिरहेका हिमालहरुलाई । र, उनीहरुलाई साक्षी राखेर आपैmलाई ।

त्यति नै बेला, विशाल मलाई उसको मोबाइल दिँदै भन्छ, “दाजु भिडियो बनाइदिनु ल ⁄” म उसको भिडियो बनाउन थाल्छुँ । बिशाल तालतिर अनुहार फर्काएर उभिन्छ । र, चिच्याएर कराउँछ, “लक्ष्मी ⁄ आइ लभ यू ⁄” तालले छक्क परेर हेर्छ विशाललाई । तालमा ऐना हेरेर लहरै उभिइरहेको हिमालहरुले छक्क परेर हेर्छ उसलाई । पर्दै गरेको हिउँले छक्क परेर हेर्छ उसलाई । हिमालहरुमा प्रतिध्वनित हुन्छ आवाज, “लक्ष्मी ⁄ आई लभ यु ⁄” “लक्ष्मी ⁄ आई लभ यु ⁄” “लक्ष्मी ⁄ आई लभ यु ⁄”

हुन त यो मेरो लागि पहिलो पटकको अनुभव होइन, विशालको यो गतिविधि । उसले अन्नपूर्ण बेस क्याम्पमा उभिएर पनि यही कुरा भनेको थियो । कस्सिएर ।

यसैगरि कञ्चनजंगाको तल्लो बेस क्याम्पको भिडियो पनि हेरेकै हुँ । धरानका थुप्रै डाँडामा ऊ यसैगरि चिच्याएको पनि देखेकै हुँ । यस्तो लाग्छ, ऊ आफ्नो पे्रम प्रक्षेपण गरिरहेको होँस, उच्च ठाउँमा चढेर । बिदेश रहेको आफ्नी श्रीमतिको लागि । यसरी नै ।

त्यसपछि हामी ओल्र्हयौ । झण्डै डेढ घण्टा लाएर चढेको सिङजेमा तालबाट ओल्र्हदा लगभग आधा घण्टा पनि नलाईकनै हामी गोठमा थियौँ । शेर्पा दुई बुढाबुढीले पकाएको तात्तातो भात र साग आलुको झोल खाइरहेका ।

माथि पुगुञ्जेल केही नभएको टाउको । ताल पुगेर एकछिन बसुन्जेल पनि केही नभएको टाउको ओल्र्हदा ओल्र्हदै फेरि फुट्ला जस्तै दुख्न थालेको थियो ।

हिउँ पुतलीहरु उडिरहेकै थिए । हामी गोँठबाट बिदा भयौँ । दुई बुढाबुढीलाई यो आत्मियताको लागि, सत्कारको लागि धन्यबाद भन्दै । छेउकै गोठको तिब्बती महिलालाई निशुल्क शेर्पा चियाको लागि र सिङ्जेमासम्म बाटो देखाएर हामीलाई सहायता गर्ने फुच्चे पथप्रदर्शकलाई धन्यबाद भन्दै ।

हिउँ पुतलीहरु अराजक हुन थालेका थिए, त्यतिञ्जेल । जथाभावी झनझन बाक्लो भएर उडिरहेकै थिए । हामी भने त्यहाँबाट ओह्रालो झरिरहेका थियौँ । आँखाबाट ओझेलिँदै गए । दुई गोठहरु । ती गोठमा भएका आत्मिय मनहरु । भेँडाहरु । रातभरि घण्ट बजाउने चौरी गाईहरु । याकहरु । पोथ्रापाथ्रीहरु ।

टाउको दुखिरहेकै थियो । सँगसँगै पेट पनि । त्यहाँबाट ओर्लिएर हिजो चाइनिजहरुले हामीलाई छोडिदिएको ठूलो बाटो आइपुग्दा नपुग्दै, टाउको भने दुखेको गायब भएको थियो । पेट दुखेको गायब थियो । उड्दा उड्दैका हिउँ पुतलीहरु पनि गायब भएका थिए ।

ठूलो बाटो आएपछि पेट दुख्नु र टाउको दुख्नु त गायब भएको थियो । तर, गाडीमा करिब दुई घण्टा लाएर पुगेको बाटो हिँड्दा–हिँड्दा झण्डै ५, ६ घण्टा लाएर मात्रै हामी वोलुङ आइपुगेका थियौँ । हिँडेर खुट्टामा दुखाइ भने अचाक्लीको थियो ।

करिब–करिब सात बजेतिर हामी टाँसीसँग थियौ । उनको वोलुङको लोकगीत सुन्दै गरेको । वोलुङ भाषामै । उनले वोलुङ वाद्यवादन ‘डाम्गँे’ बजाउँदै गरेको हेर्दै । उनकै आवाजमा उनको गीत सुन्दै । डाम्गेँ ठ्याक्कै गितार जसरी बजाइने तर देख्दा चाहिँ सितारजस्तै देखिने वाद्यवादन रहेछ ।

उनीमा राम्रो होटल म्यानेजमेण्टको क्षमता र राम्रो कुक मात्रै होइन, राम्रो वाद्यवादक अनि राम्रो गायक पनि रहेको महशुस गरिरहेका थियौँ । उनी भन्दै थिए, “यो वोलुङको लोकगीतजस्तै हो । धेरै पहिलेदेखि हाम्रो बाउबाजेको पालादेखि गाइँदै आएको । यसमा युवा र युवतीका प्रेमको कुराहरु छ ।” यसरी, अबेरसम्म हामीले उनको वोलुङ गफ सुन्यौ । उनको चुल्हाको आगो तापेर ।

अबेर सुतेका हामीले रातरातभरी वोलुङमा हावा चलिरहेको महशुस गरिरह्यौ । जोडजोडले ।

रातभरी हामीले हावा चलेको मात्रै महशुस गरेका थियौ । तर, सँगसँगै रातभरी हिउँ पनि परेको थिएछ, डाँडाहरुमा । बिहान उठ्दा हावा चल्न त रोकिएको थियो ।

दुइदिन अघि टाँसीले भनेजस्तै नीला डाँडाहरु साँच्चै नै रातभरी परेको हिउँले हिमाल भएको थियो । सेताम्मे । जुन कुरा दुइदिन पहिले हामीले एकरत्ती पत्याएका थिएनौ । वोलुङ छेउका डाँडाहरु आज साक्षात हिमाल भएर हामीलाई हामीले गरेका अविश्वासमाथि हाँस्दै ठिङ्ग उभिएका थिए ।

हाम्रा अगाडि । मानौँ भनिरहेका हुन्, “तिमीहरुले नपत्याएका होइनौ । यी हेर, मेरो रुप । म नीला चुचुरा मात्रै होइन । म समय आउँदा सेतो हिमाल पनि हुन सक्छुँ । तिमीहरुजस्ता पर्यटकहरुलाई चुम्बकिय आकर्षणले आपूmतिर तान्न ।”

उनको आकर्षणमा हामीलाई आकर्षित भएर ऊसँगै रहिरहन हामीसँग समय थिएन । हामीलाई त फर्कनु थियो ।

हामी फर्कियौँ ।

वोलुङ, वोलुङ वरिपरिका रङ्गीबिरङ्गी डाँडाहरु, सिङजेमा ताल, तालको कञ्चन पानी र त्यही पानीमा मख्ख पर्दै आफ्नो छाया हेरिरहेका सेता बलिष्ठ हिमालहरु, गोँठ, गोँठका बुढाबुढी र उनीहरुका हामीलाई सिङजेमासम्म बाटो देखाउने जवान छोरा, सित्तैमा थपिथपि शेर्पा चिया पिलाउने तिब्बती महिला, गुम्बाका घण्टजस्तै रात–रातभरि घण्ट बजाउने चौरी र याकहरु, हाँसिरहने टाँसी, उनको मनमोहक वाद्य वादन, गायन र हामीलाई बिदाईका हात हल्लाउन सेतो रङ ओढेर हिमाल हुनुको गर्वानुभूति गरिरहेका डाँडाहरु, तालकै पानीजस्तै स्वच्छ मुस्कान भएका वोलुङवासीहरुको आकर्षणबाट बढो कष्टले टाँढिदै हामी ओल्र्हिरहेका थियौँ ।

फेरि उही डोरी झुण्डिएर चढेको बाटो हुँदै तलतिर ।

बाटोमा देख्यौँ, डोरी झुण्डिएको ठाँउमा ३ दिनमै निकै राम्रो बाटो बनाइसकेका रहेछन् चाइनिज कम्पनीको स्काभेटरले ।

निकै तलसम्म । हिँड्यौ फेरि उही कहिल्यै नसकिने बाटो हुँदै इलाडाँडासम्म । इलाडाँडामा फेरि उही बहिनीकहाँ एक रात बास बसेर फेरि झर्यौ लुङथुङ हुँदै, लेलेप ।

यसपटक हामीले लुङथुङको हल्लिने बडेमानको ढुङ्गा चढेर एक चरण ढुङ्गा हल्लायौ पनि । त्यसपछि लेलेप हुँदै तापेथोक । तापेथोकबाट फुङलिङ र फुङलिङबाट गाडी चढेर धरान ।

रहल तर नछुटोस्जस्ता केही

१) त्यहाँ अवस्थित ४६८ वर्ष पुरानो ‘दिकी छ्योलिङ गुम्बा’ नेपालकै सबैभन्दा पुरानो गूम्बा रहेको वोलुङवासी ठोकुवा गर्दा रहेछन् । केही वर्षअघि सगरमाथा आधार शिविर जाने बाटोमा अवस्थित कुनै एउटा ठाउँको करिब पाँचसय वर्ष पुरानो गुम्बा आगो लागेर नष्ट भएपछि यही नै अहिले सबैभन्दा पुरानो गुम्बा हो भनेर उनीहरुभन्दा रहेछन् । र, त्यसलाई पुष्टी गर्न यहाँ निकै बहुमूल्य पौराणिक वस्तुहरु र ऐतिहासिक कागजातहरु रहेको उनीहरु जिकिर पनि गर्दा रहेछन् । त्यही भएर पनि त्यहाँभित्र फोटो खिँच्न, भिडियो बनाउन एकदमै ‘स्ट्रिक्ट्ली’ मनाही गरिएको छ । पञ्चायत कालमा एकपटक मध्यरातमा हेलिकप्टरमा चढेर आएका वर्दीधारी केही व्यक्तिहरुले बन्दुक देखाएर त्यहाँ भएका थुपै्र महत्वपूर्ण र बहुमूल्य बस्तुहरु लुटेर लगेका थिए भन्ने कुरा पनि उनीहरु चाखपूर्वक सुनाउँछन् । ‘ती कोहरु थिए होलान् त ?’ भनेर सोध्दा उनीहरु नामै किटेर तात्कालिन राजपरिवारका एक सदस्यको नाम लिँदा रहेछन् । यो घट्ना उनीहरु कुनै किंवदन्तीका कुरा सुनाएजसरी सुनाउँदा रहेछन् ।

२) सिङजेमा तालसँग जोडिएका त्यस्तै अरु केही किंवदन्तीहरु जो किंवदन्तीभन्दा पनि बढि त्यहाँका जीवनजस्ता छन् । जस्तो कि, त्यहाँ गएर माँगिएका कुराहरु पुग्छन् भन्ने भनाइ । त्यहाँ चोखो मन भएकाहरुले ठूलो गोरु देख्न सक्छन् रे । कसैले त्यहाँ एउटा मात्रै होइन, थुप्रै गोरुहरु देखिन्छन् पनि भन्दा रहेछन् । कसैकसैले त गोरु होइन, त्यहाँ हात्ती देखिने गरेको कुरा पनि गर्दा रहेछन् । त्यस्तै अर्को एउटा किंवदन्ती पनि प्रचलित रहेछ, कि त्यहाँ त्यो तालमा एकपटक वोलुङवासी कुनै एकजनाले गोरु देखेछ । मान्छे देखेपछि त्यो गोरुले बहुमूल्य कुनै पदार्थ गोब्र्यायो रे । त्यो टल्किरहेको गोबर घर ल्याएपछि त्यो मान्छे दिन दोगुना रात चौगुना धनी हुँदै गयो भन्ने एउटा किंवदन्ती रहेछ भने केहीले त्यहाँ रहेको ‘दिकी छ्योलिङ गुम्बा’ मा धेरै वर्ष पहिले निकै नामी लामा थियो रे । उसले त्यो पोखरीमा गएर ध्यान गरेर गोरुलाई निस्कन बाध्य पार्यो र त्यो गोरुले गोब्र्याएको बहुमूल्य बस्तु गुम्बामा ल्याएर राखेका थिए रे । यी र यस्तै किंवदन्तीहरु वोलुङवासीले निकै चाख दिएर सुनाउँदा रहेछन् । मानौँ कि ती किंवदन्ती नभएर उनीहरुकै आँखा अगाडी घटेका कुनै घट्ना हुन् ।

३) ओलाङचुङ गोला भनेर सरकारी रुपमा नामांकित, भौगोलिक रुपमा चिनिएको उक्त ठाउँको स्थानीय नाम भने ‘वोलुङ’ रहेछ । ५, ७ सय वर्षअघि तिब्बततिरबाट विभिन्न कारणहरुले यता आएर बसेका उनीहरुले ‘शेर्पा’ भनेर लेखेपनि, उनीहरुको वास्तविक जाति पनि वोलुङ नै रहेछ । रहेछ, उनीहरुले बोल्ने भाषाको नाम पनि वोलुङ नै । वोलुङ नामसँग भावनात्मक रुपमा जोडिएका उनीहरुले ओलाङचुङ गोला नामलाई बाध्यात्मक रुपमा स्वीकारे पनि मनको कहिँ कतै कुनामा सरकारी र लिखित रुपमा यही नाम भइदिए राम्रो हुनेथियो भन्ने ठान्दा रहेछन् । हामीले थुप्रैलाई सोध्यौँ । सोध्दा सबैले संवेदित हुँदै ‘वोलुङ नै नाम भए कति राम्रो हुन्थ्यो नि ⁄’ भनेर जवाफ दिँदा रहेछन् । यो कुरा बुझिसकेपछि भने मैले यस नियात्रामा ‘वोलुङ’ भनेको छु यो ठाउँलाई । राज्यले पनि उनीहरुको भावनालाई बुझिदिएर यस ठाउँको नाम पूणर्नामाकरण गरिदिए राम्रो हुनेथियो भन्ने मैले ब्यक्तिगत रुपमा मानेको छुँ ।

४) चिनिया स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको ‘टिप्ताला’ भन्ने ठाउँबाट केही किलोमिटर तलमात्रै रहेको यो ठाउँ कुनै समयमा तिब्बततिरैबाट आएकाहरुको बसोबास भएको क्षेत्र हुनाले संस्कार, संस्कृति, रहनसहन र भाषामा तिब्बतीहरुसँग धेरै हदसम्म समानता रहेछ । केही वर्षअघिसम्म पनि उनीहरुको तिब्बतीहरुसँग ‘रोटीबेटी’ को सम्बन्ध हुने गर्दथ्यो । तर, चिनले केही वर्षयता गरेको आर्थिक, सामाजिक र अन्य अरु प्रगतिले गर्दा अचेल उनीहरुले तिब्बती चेलीहरुलाई वोलुङकासँग बिहे गर्ने अनुमति नदिँदा रहेछन् । दुःख पाउछन् भनेर । केही वर्ष अघि मात्रै वोलुङका एक जना युवाले तिब्बती एउटी केटी भगाएर ल्याएका थिए रे र त्यो केटीलाई टिप्ताला छेउको एउटा गाउँको, गाउँको नाम बिर्सिए, स्थानिय एसपी सरहको प्रहरी आपैm आएर घिसारेर फिर्ता लगे भनेर हामीलाई स्थानियले सुनाएको थियो ।

५) वोलुङदेखि टिप्तालाको बीचको नेपाली भूभागतिर एउटा रमणीय समथर एउटा ‘टार’ रहेछ, ‘महुवा टार’ भन्ने । त्यो कुरा पछि हामीले थाहा पायौ । त्यसपछि हामीले थाहा पायौ कि हामीलाई गाडीमा लैजाने चिनिया ड्राइभरले बारबार ‘महुवा ?’ भन्नुको रहस्य ⁄ शायद, उनले सोधेको थियो, ‘महुवाटार उत्रने हो ?’

६) फर्कदा इलाडाँडा आएर थाहा पायौ कि ३ जना झापातिरका मान्छेहरु हामी वोलुङतिर लागेकै दिन हामीभन्दा एकाध घण्टापछि त्यता गएका थिएछन् । तर, उनीहरु हामी डोरी झुण्डिएर चढेकै ठाउँबाट बाटो नभएपछि फर्किएर एक रात त्यतै जङ्गलको कुनै गुफामा बिताएर झापा फर्किएका थिएछन् । हामीले यो कुरा सुनेपछि ती लुम्बासुम्बा सर्कल हिँडेका टिमलाई एकपटक फेरि हृदयदेखि नै धन्यबाद भन्यौ ।

७) वोलुङको पहिलो रात टाँसीको चुल्हामा आगो तापिरहेको बेला २ स्वीस महिलाहरुलाई भेटेका थियौ । उनीहरु पनि लुम्बासुम्बा सर्कलकै लागि हिँडेका रहेछन् । निकै ठूलो जम्बो टोलीसँग । मैले उनीहरुलाई सोधेको थिए, “स्वीट्जरल्याण्डजस्तो विकशित हिमाली देशबाट उस्तै भौगोलिक अवस्था भएको देश नेपाल किन आएका हौ ?” उनीहरुले तत्कालै उत्तर दिएका थिए, “कहाँ नेपाल, कहाँ स्वीट्जरल्याण्ड ? नेपाल धेरै अग्र्यानिक छ । त्यहाँका हिमालहरु जम्मा जम्मा ५,००० मिटर अग्लाहरु मात्रै छन् । यहाँ त ५,००० मिटरमा त मान्छेकै बस्तीसमेत भेट्न सकिन्छ । त्यहाँका ग्लेशियरहरु सबै पग्लिसके । यहाँ अभैm छन् । त्यहाँ सबै चिजहरु बनावटी भइसके । यहाँ प्रकृति जिउँदै छ । त्यही भएर पनि हामी यहाँ प्रत्येक वर्ष आउँछौँ ।” उनीहरुले त्यसो भनिरहँदा मैले भने सम्झिरहेँ अविनाश श्रेष्ठ दाजु र उहाँको पर्यावरणमाथि लेखिएका कविताहरुको संग्रह ‘करोडौँ सूर्यको अन्धकार ।’ हामीले अन्जानमै भएपनि यी दुरदराजका ठाउँहरुमा प्रकृतिलाई थोरैबहुत जोगाइरहेका छौँ रत आइरहेछन् यी र यस्तै पर्यटकहरु । तर, बिकाशको नाममा जताततै स्काभेटर आतङ्क चलाइरहियो भने के बाँकी रहला र यी पर्यटकहरुको यता आइरहने कारणहरु ?

८) यात्राको दौरानमा आफ्नै सहयात्री मध्ये जीवनको बारेमा एउटा कुरा बताउनै पर्ने हुन्छ । उनले बोकेको ठूलो ब्यागमा क्यामेरा, लेन्सको कुराहरु त बारबार आइरह्यो । तर, अर्को बताउनै पर्ने कुरा के छ भने उनको ब्यागमा त्यसका अलावा पनि थुप्रै कुराहरु थिए । जस्तो कि उनकै लुगाहरु पनि थिए । बाटोमा भोक लाग्दा बिस्कुटहरु, तिर्खा लागे जुस र पानीहरु, टाउको दुख्दा बु्रफिन, ज्वरो आउँदा सिटामोल, अँध्यारो भए टर्च र टोइलेट आउँदा टोइलेट रोलहरु । यस्तो लाग्थ्यो उसको झोलाभित्र जे चाहियो त्यही निकाल्न सक्ने जादू छ । हजुरआमाको जादुई पोल्टाजस्तो थियो, उसको झोला ।

उसको ४, ५ ओटा टोइलेट रोल त मैले नै लेक लागेर पेट बिग्रिएको कारण बाटोको कुनामा कुनामा खर्चिएको थिएँ र अन्तमा घर फर्किने रात स्नो लियोपार्ड होटलको एउटा कोठामा बसेर सक्किनु बाँकी एउटा टोइलेट रोल देखाउँदै कस्सिएर भनेको थिए, “ढेन टे ढेन… यात्राको एकमात्र भरपर्दो साथी, टोइलेट रोल ⁄”

अन्तमा, भन्नै पर्ने एउटा कुरा पूर्वका यो ठाउँ भ्रमण गरिरहँदा हामीलाई के लागिरह्यो भने या त यी र यस्तै पूर्वका धेरै रमणीय ठाउँहरुमा अभैmपनि पाहुना हाम्रा देउता हुन् भन्ने भावना मरिसकेका छैनन् ।

या, पश्चिमका धेरै ठाउँहरुजस्तै यिनीहरु पूर्ण ब्यावशायिक भइसकेका छैनन् । किनकी, हामीलाई धेरै ठाउँमा लजिङको पैसै लिइएन । त्यति मात्रै होइन, नाश्ता र कति छाक खानाको पनि पैसा लिइएन । खानाकै पनि मूल्य धरानजस्तो सुगम ठाउँको मूल्य बराबरी नै थियो ।

जबकि, त्यहाँ भरिया लाएर बोकाइएको सामलहरुको दाम महंगो छ भनेदेखि खानाको मूल्य पनि बढी हुनुपर्ने हो भन्ने हामीले सोँचिरह्यौ । यस अर्थमा भन्ने हो भने पूर्व सुन्दर मात्रै होइन, अभैmँ प्राकृतिक पनि छ । र, सस्तो पनि ।

“यसरी एउटा यात्रा सकिएको थियो । तर, जिन्दगी… ?”

शब्दार्थः

इम्बिरी — तमोर नदीको नाम लिम्बू भाषामा
वोलुङ — ओलाङचुङ गोलाको स्थानीय नाम

यो पनि – इम्बिरी तीरैतीर वोलुङ – १

यो पनि – इम्बिरी तीरैतीर वोलुङ – २

सुदीप पाख्रिनका अन्य लेखहरू पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्