वर्तमान अवस्था र शिक्षाको भविष्य

अहिले सबैको मुखमा एउटै बाक्य झुन्डिएको छ – “अब बच्चाको पढाइ बिग्रियो, बच्चाको भविष्य बिग्रियो” शैक्षिक शत्र २०७६ सालको बार्षिक परीक्षा नजिकिदै थियो ।

नियमित रुपले हुने बार्षिक परीक्षा लगभग चैत्र १२ गते देखि सुरु भएर चैत्र २० गते सम्ममा सक्ने । र, नयाँ शैक्षिक शत्र २०७७ साल बैशाख ५ गते देखि सुरु गर्न मानसिक रुपले तयारी भएको अवस्था थियो ।
अर्को तिर कोभिड–१९ ले संसारलाई चारैतिरबाट एकै पटक ख्वाप्पै निल्दै थियो ।

एक ब्यक्ति बाट अर्को ब्यक्तिमा सहजै सर्ने, अहिलेसम्म यसको औषधी पत्ता नलागेकोले सामाजिक दूरी कायम गर्नु नै यस्को अचुक औषधी भएकाले सरकारको निर्देशन बमोजिम चैत्र ५ गते भित्र बार्षिक परीक्षा सकेर चैत्र ६ गते देखि देशभरका सम्पूर्ण शैक्षिक संस्था बन्द भए ।
हामीले अहिलेसम्म नेपाल बन्द, शैक्षिक हड्ताल धेरै खप्यौँ ।

तर, संसारको दुई तिहाईँ भाग एकै पटक लकडाउन हुन्छ भनेर कल्पना पनि नगरेको बिषम् परिस्थिती हो यो ।
नियमित रुपले बिद्यालय जानु, दिन भरी पढ्नु, बेलुका घरमा आएर फेरी ट्युशन क्लास, गृह कार्य गर्नु, बिहान फेरी पढ्नु, बिद्यालय जानु ।

र, शनिबार छुट्टी हुँदा मात्र आनन्दको श्वास फेर्ने अवस्थाबाट गुज्री रहेको विद्यार्थीको लागी बिद्यालयले दिएको १ महिना बिदा दसैँ आएजतिकै रमाइलो थियो । सार्बजनिक बिदा कति गते पर्ला भनेर भित्तेपात्रो हेर्नुपर्ने अवस्था हुन्थेन, एक महिने बिदामा । अभिभाबकका लागि पनि सामान्य नै थियो ।

बार्षिक परीक्षा सकिएर १५/२० दिन बिदा हुन्थ्यो । लगभग एक महिना बिदा भयो भनेर ठीकै मानेको अवस्था थियो । मानिस आदतबाट मजबुर प्राणी हो ।
नियमित रुपले जुन रुटिनमा जिन्दगी चलेको छ, जुन गतिमा जिन्दगी बगेको छ, त्यो भन्दा अलिकती दायाँ–बाया हुँदा त्यसलाई स्वीकार्न सक्दैन मानिस ।

वैशाख पहिलो सातादेखि बिद्यालय लाग्ने कुरामा ढुक्क भएर बसेका हामी नसोचेको अवस्था सृजना भयो । लकडाउनको ४० दिन वितिसक्दा अनिश्चिततामा बाँचेको अवस्था छ ।
नयाँ सैक्षिक सत्र समयमै सुरु हुन्छ भनेर बसेका हामी अभिभाबक यो अनिश्चितता देखेर लगभग बैशाखदेखि हाम्रो अचेतनमा ढ्याङ्ग्रो बज्यो अब पढाइ बिग्रियो ।
के साँच्चै पढाइ बिग्रियो त केही बुँदागत रुपमा प्रश्न उठाउछु–
एउटा कक्षाबाट अर्को कक्षामा पास भएर जाँदा त्यो भन्दा अगाडिको कक्षामा पढेको कुरा सबै काम न लाग्ने हुन्छन् ?
किताब पढेर घोक्नु र शिक्षकका अगाडि गएर सुँगाले जस्तै बोल्नु मात्रै पढाइ हो ?
योग्यतालाई अङ्कमा मापन गरेर परीक्षामा धेरै अङ्क ल्याउँनु मात्रै पढाइ हो ?

नेपालको सैक्षिक इतिहाँसलाई हेर्ने हो भने तीन काल खण्डमा बिभाजन गर्न सकिन्छ ।
वि.सं. १९०३ भन्दा अगाडि शिक्षाको प्राचिन काल ।
वि.सं. १९०३ देखि वि.सं. २००७ सम्मको मध्यकाल अथवा राणाकाल ।
वि.सं.२००७ देखि हालसम्मको आधुनिक काल ।
वि.सं. १९१० मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले बेलायातबाट फर्केर आफ्ना भाइ भारदारका छोरा–छोरी मात्रै पढ्न पाँउने गरी काठमाण्डौमा दरबार स्कुलको स्थापना गर्नु नै नेपालको इतिहासमा औपचारिक शिक्षाको थालनी भएको मान्न सकिन्छ । अङ्ग्रेजी भाषामा पाँच कक्षा सम्म खोलिएको त्यो बिद्यालयको विकास हुँदै आएर आज शिक्षाको यो अवस्था आइपुगेको विद्यमान अवस्था छ ।
अनि औपचारिक शिक्षाको सुरु हुनुभन्दा अगाडि पढेका मान्छे थिएनन त ? पक्कै पनि हैन प्राचिन कालमा मठ, मन्दिर, गुरु आश्रम बिद्यालयका रुपमा थिए । परम्परागत रुपमा चल्दै आएका पेशा, ब्यवसाय, सामाजिक मूल्य मान्यता एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा आमा बुवाबाट सार्दै जानु नै शिक्षा थियो । गुरुका आश्रममा गुरुका आज्ञा कानुन हुन्थे । बिद्यादान महादान मानिन्थ्यो ।
सामान्यतःसिकाइका दृष्टिले शिक्षा दुइ प्रकारका हुन्छन् ।
औपचारिक शिक्षा
अनौपचारिक शिक्षा
औपचारिक शिक्षा ः बिद्यालय तथा विश्व विद्यालयमा गएर निश्चित पाठ्यक्रमलाई आधार मानेर निश्चित समयमा समय सान्दर्भिक कुरा सिक्नु औपचारिक शिक्षा हो । जसलाई प्रमाण पत्रमा मुल्याङ्कन गरिन्छ ।
अनौपचारिक शिक्षा ः बिद्यालय तथा विश्व विद्यालयमा नगई आमा, बुवा, प्रकृति, समाज वरपरको बाताबारणबाट सिकिने सामाजिक मूल्य मान्यता, जीवनयापनका कला सिक्ने शिक्षा अनौपचारिक शिक्षा हो ।

जुन शिक्षाको कुनै पाठ्याक्रम र सिकाइको सीमा हुँदैन । र, यसलाई सम्पूर्ण जीवनमा मात्र नभई मृत्यु पर्यन्तपनि मूल्याङ्कन गरिन्छ ।
वास्तवमा औपचारिक शिक्षा र अनौपचारिक शिक्षा एक अर्काका परिपूरक हुन् । यो दुवै खालको शिक्षा प्रदान गर्न सकेमा मात्र एउटा बालकलाई अशल नागरिक बनाउन सकिने कुरामा दुईमत छैन ।
सामाजिक दूरी कायम गर्नु नै अहिलेको अवस्थामा प्रमुख बिकल्प भएको कारणले बिद्यालय गएर औपचारिक शिक्षा लिने अवस्था नहुँदा बिद्यालयले समेट्न नसकेको कुरा हामी घर मै पनि सिकाउन सक्छौँ । जसलाई अनौपचारिक शिक्षा भनेर बुझ्दा हुन्छ । अहिलेको बिषम् परिस्थितिलाई अवसरका रुपमा लिऔं ।

सूचना र प्रबिधिका कुरा विद्यार्थीले बिद्यालयमा सिक्लान् । तर दया, माया, आदर, सत्कार, सामाजिक मूल्य मान्यता आमाले सिकाएको भन्दा प्रभावकारी अरुबाट सायदै हुनसक्ला ।
बच्चालाई जन्मने बितिकै रुन, अलिक समय पछि हाँस्न, बच्चाको त्यो निर्दोषपन, अनि पहिलो पटक फुटेको तोते बोली कुनै बिश्वविद्यालयको सिकाइ हैन । आमाको सामिप्यताले बच्चालाई सिक्नका लागि काफी छ ।

मानिसको योग्यता र क्षमता अंक गणितमा मात्रै मापन गरिनु हुँदैन । एउटा विद्यार्थी जाँचमा ९० भन्दा माथि अंक ल्याएर पास होला । तर, भोलीपल्ट प्रमाणपत्र बिक्री गर्न चारै तिर दौडिदाँ बिक्री नभएर डिप्रेसनमा गएका उदाहरण प्रसस्तै छन् ।
अर्को विद्यार्थी परीक्षामा अंक ल्याउन सक्दैन । तर, उसले सृजनात्मकतामा क्रियाशील भएर जीवनलाई सफल भईरहेको अवस्था पनि छ । अत : यस समयमा अभिभावकले बच्चालाई जीवन बाँच्ने कला सिकाउनु होस् ।

सिकाउनका लागि मानवीय श्रोतको कमी छ भनेर खिन्न न हुनुहोस् । आजका बच्चा आफैंमा प्रतिभावान छन्, मात्र तपाईंले हेरेर प्रोत्साहित गरिदिनुहोस् ।
एउटा कक्षाबाट अर्को कक्षामा उतिर्ण भएर गएपछि तल्लो तहको किताब कामै नलाग्ने हुँदैनन् । किताबमा भएका खुराकहरु परीक्षा दिने दिन सम्मका लागि मात्रै हैनन् । पढाइ भनेको अहिले सम्मका पाठ्यपुस्तकहरुबाट प्राप्त ज्ञानहरुको योग हो । त्यसैले अहिलेको बिषम् अवस्थामा आफ्ना घरमा जे जति पाठ्यपुस्तक छन् त्यसैको अध्यायन गराउँनुपर्छ ।
नानीहरुलाई घरमा गर्न सक्ने साना मसिना काम सिकाऔँ । फूलबारीमा पानी हाल्न लगायौँ प्रकृती प्रेम सिकायौँ । पढेको मन्छेले कुर्सीमा बसेर काम गर्नुपर्छ ।

नपढेकाले कृषि पेशा गर्नु पर्छ, भन्ने मनसिकताबाट गुज्रेको हाम्रो समाज बच्चालाई श्रमको सम्मान गर्न सिकाऔँ तव मात्रै भोली गएर त्यो बच्चाले कुर्सीमा बसेर काम गर्नेलाई र मजदुरी गर्ने दुवैलाई पनि समान आदरआर्थी शब्दको प्रयोग गरुन् ।

इन्टरनेटको प्रयोग गेम खेलेर र गलत साइड हेर्नका लागि मात्र हैन साहित्य, संगीत र कला पनि सिक्न सकिन्छ ।
पढाइ भनेको किताबमा घोकेका कुरा शिक्षकका अगाडि गएर भन्नु मात्रै होइन ।

सिकाइबाट मानिसको आचरणमा परिवर्तन आउनु पढाइ हो । वास्तवमा जीवन दर्शन हामीले कुनैपनि बिश्व बिद्यालयबाट प्राप्त गर्न सक्दैन थियौँ त्यसैले समय बलवान रहेछ ।
अहिलेको समय भनेको जीवन बाँच्ने र बचाउँने कला सिक्ने समय हो ।

शक्तिशाली भनिएका राष्ट्रसङ्ग ठूला–ठूला अणु परमाणुका भट्टीहरु होलान् । तर, जीवन बाँच्ने कलाको अभाबले आज यो दूर्गती भोग्नु परिरहेछ । संसारमा सबै भन्दा ठूलो क्षति मानवीय क्षति हो ।

अहिलेसम्मको इतिहाँसलाई हेर्ने हो भने यो भन्दा अगाडि यस्ता बिपद् नआएका हैनन । क्यान्सर, एड्स, फ्लु, र अन्य रोगको कारणले मर्नेको मृत्यु दर भन्दा कोभिड–१९ को कारणले मर्नेको मृत्यु दर कम नै छ । संसार सधैँ यसै गरी बन्द भईरहने अवस्था पनि न रहला ।

मानवीय क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्नु नै अहिलेको प्रमुख दायित्व हो ।
हौसला राखौँ यो समय पनि बितेर जानेछ । र, फेरी संसारको जनजीवन सामान्य हुँनेछ बिद्यालय खुल्नेछन् र हाम्रा नानीहरुले बिद्यालय गएर पढ्नेछन् ।

घरमै बसौँ, विभिन्न रचनात्मक पुस्तकहरु पढौँ ।