के हो बेडसोर अर्थात् चाप घाउ ? यस्ता छन् डा. नीरन महर्जनका सुझावहरु

‘उपचार भन्दा रोकथाम राम्रो हो’ भन्ने भनाई हामी सवैले नसुनेका होइनौं ।

कतिपय समस्याहरु यस्ता पनि हुन्छन् जसमा सबै कुराहरु थाहा हुँदा हुँदै पनि केही गर्न नसकिने बाध्यता पनि आउन सक्छ । बाह्य रुपमा हामी जति साधारण देखिन्छौं । भित्र सुक्ष्म रुपमा हामी त्यति नै जटिल छौं । कसैलाई देख्ने बित्तिकै उसको छालाको रङ्ग र बनावटको हिसावले हामी अनेक प्रकारले वर्णन गर्न हतारिन्छौं । तर, के हामी सवैलाई थाहा छ यस छालाको धेरैवटा महत्वपूर्ण भुमिकाहरु हुन्छन् ?

पसिनाको माध्यमबाट शरीरमा भएको फोहर फाल्नेदेखि रोगका किटाणुलाई पहिचान गरी रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्ने तथा यसमा विद्यमान सुक्ष्म स्नायू प्रणालीको मद्दतद्वारा आँफूलाई वा आँफूले छोएको साथसाथै असहज हुनेगरी चापदिएको कुरालाई थाहा दिने काम समेत गर्दछ ।

सामान्यतयाः हामी एउटै आसनमा लामो समयसम्म कुनै पनि हलचल नगरीकन बस्ने हो भने शरीरको विभिन्न भाग जुन सतहसँग सम्पर्कमा हुन्छ त्यहाँ उत्पन्न उच्च चापले हामीलाई असहज महसुस गराउँदछ । र, कनै पनि नकरात्मक असर आउनु अगाडि नै हामीले हाम्रो आसन फेरिसकेका हुन्छौ । तर, जब हाम्रो स्नायू प्रणालीमा समस्या आउँदछ वा आसन फेरबदल गर्न असक्षम हुन्छौं । तब यस चापले नकरात्मक असरहरुको रुपमा घाऊ बनाउन सुरु गर्दछ । जसलाई चाप घाऊ अर्थात् बेडसोरको नामले चिन्दछौं ।

१. चाप घाऊ भन्नाले के बुझिन्छ ?

मुख्य रुपमा प्रेसर सोर वा बेडसोर नामले प्रचलित यो चाप घाऊ शरीरको कुनै पनि भागमा एकै तवरको चाप डेढ–दुई घण्टा भन्दा बढी परिरहेको खण्डमा उक्त चापले निम्त्याउने घाऊको रुपमा बुझिन्छ ।

२. चापको मात्रा कति भएको खण्डमा यस्तो घाउ बन्दछ ?

शरीरको हरेक कोषमा रक्तसंचार पु¥याउने जिम्मा लिएको केशिका जसलाई अंग्रेजीमा क्यापिलरी भनिन्छ । उक्त केशरीको चापभन्दा बढीको चाप परेको खण्डमा शरीरको उक्त भागमा रक्तसंचार संचालनन हुँदा विस्तारै घाऊ बन्दै जान्छ ।

३. यो चाप घाऊ बन्न चापले मात्र भूमिका निर्वाह गर्दछ ?

होइन । लामो समयसम्म रहेको चापको मुख्य भूमिका भएता पनि अरु निम्न लिखित भनिएका कुराहरुले पनि यसको विकासमा टेवा पु¥याउँछ ।

क) घर्षण
ख) कतरनी
ग) ओस
घ) कुपोषण
ङ) मस्तिष्कचोट

४. कस्ता व्यक्तिलाई यो चाप घाऊ हुन सक्दछ ?

बैज्ञानिक तवरले हेर्ने हो भने जोखिम मूल्यांकन मापनको प्रयोग गरेर को कति जोखिममा छन् भने पत्ता लगाउन सकिन्छ । धेरैवटा मापन गर्ने विधि भएता पनि मुख्य रुपमा संसारभरी प्रयोग हुँदै आएको ब्राडेन मापन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

आम मानिसले बुझ्ने भाषामा भन्नु पर्दा पक्षघात वालकुवा भएका विरामी दीर्घ रोगीहरु जो आँपैm हलचल गर्न नसक्ने र सघन कक्षमा (आई.सी.यु.) लामो समयसम्म राखेर उपचार गर्नुपर्ने बिरामीहरुमा यो घाऊ बन्न सक्दछ ।

५. शरीरको कुन भागमा यो चाप घाऊ बन्न सक्ने प्रवल सम्भावना छ ?

सुत्दावा बस्दा शरीरको जुनभागले सतहमा बढी सम्पर्क हुन्छ र उक्तभागमा सजिलैसँग शरीरको हड्डी छाम्न सकिन्छ त्यस्तो शरीरको भागमा यो घाउ बन्दै जाने हुन्छ ।

६. के–के गर्दा यो चाप घाऊ बन्नबाट रोकथाम गर्न सकिन्छ ?

निम्न कुराहरुलाई रुपले पालना गर्ने हो भने धेरैजसो घाऊ बन्ने रोकथाम गर्न सकिन्छ ।

पहिलो जोखिम मूल्यांकन : कुन व्यक्ति बढी जोखिमयुक्त छ भनेर पत्ता लगाउने ।

दोस्रो कुराः छालाको स्याहार

नियमित रुपले मन तातो सावुन पानीले धुने, पखाल्ने तथा नरगडिकन पुछ्ने अनि आवश्यकता अनुसार छाला सुख्खा हुनबाट जोगाउने र कुनै पनि चोटपटक लाग्नबाट बचाउनुपर्दछ ।

तेस्रो कुराः असंयम

दिसा–पिसावको असंयमको कारण शरीरको भाग ओसिलो भएर सजिलै घाऊ बन्न सक्दछ । तसर्थ, समय समयमा हेरेर सहर्ष ध्यान पु¥याउँदा ओसिलो हुनबाट जोगाउन सकिन्छ ।

चौथो कुरा :संस्तंमता नियन्त्रण

शरीरको मांसपेशीहरु कडा भइराख्ने अवस्था संस्तमतालाई कम गराउन नियमित फिजियोथेरापी वा औषधिको प्रयोग गर्ने वा शल्यक्रिया माध्यमबाट ठीक बनाउन खोज्नुपर्छ ।

पाँचौ तथा मुख्य कुरा : चाप घटाउने

शरीरको आसनलाई हरेक एकदेखि डेढ घण्टामा फेरि राख्ने र परेको ठाउँमा मसाजगर्ने तथाओछ्याएका कपडाहरु खुम्चिएको र तनक्क तन्किने गरी मिलाएर राख्ने तथा सकिन्छ भने बजारमा उपलब्ध विभिन्न उपकरणहरु जसले चाप घटाउन मद्दत गर्दछ, उक्त चीजहरुको प्रयोग गर्ने ।

छैठौं कुरा : पोषण

कुपोषण हुनबाट जोगाउन सकियो भने यस्तो घाउ बन्नबाट जोगाउन सकिन्छ ।

७. यदि घाउ देखापरेको खण्डमा के गर्न सकिन्छ ?

घाऊ कति गहिरो र ठूलो छ त्यस अनुसार उपचार पद्धति फरक हुन्छ । अगाडि भनिएका रोकथामका सवै उपायहरु नियमित रुपले अपनाउनुपर्छ र घाऊ यदि शुरुवाट हो भने घाऊलाई सफामात्र राख्दा पनि निको पार्न सकिन्छ भने यदि घाउ गहिरो र ठूलो छ भने शल्यक्रिया गरेर यसबाट निको बनाउनेतिर लाग्नुपर्छ ।

८. घाउ निको भएपश्चात पुनःत्यहि घाउँमा घाऊ बन्न सक्छ कि बन्दैन ?

यदि रोकथामका उपायहरु अपनाएन भने बारम्बार यस्तो घाउ बन्दैछ ।

(कन्सल्टेण्ड प्लाष्टिक सर्जन डा. नीरन महर्जन वीर अस्पताल र काठमाडौँ न्यूरो तथा जनरल अस्पतालमा कार्यरत छन् ।)