पचास रुपैयाँ

देशमा व्यावसायिक अर्थमन्त्री आएपछि म पनि हिसाब किताबअनुसार चल्ने कोसिसमा लागेको छु ।

त्यही कोसिस अन्तर्गत मैले नौ सयलाई पाँच पैसाले गुणन गरें । ४५ रुपैयाँ भयो । त्यसमा मैले आफ्नै मनले पाँच रुपैया थपेंं । मेरो अगाडि पचास रुपैयाँको नोट नाच्न थाल्यो, म खुसीले दङ्ग भएँ ।

म यहाँ कथा लेख्न बसेको हैन । एउटा अव्यक्त सत्य खोल्न बसेको हुँ । कुनै छापा पत्रिका वा अनलाइनका लागि लेख लेख्दा आठ सयदेखि नौ सय शब्द लेखिने रहेछ । त्यही शब्दलाई पाँच पैसाले गुणन गर्ने लहड चलेर गुणा गरेको हुँ ।

यस्तो कुरा गरिरहँदा म गुरु बालकृष्ण पोख्रेललाई सम्झिन पुगेको छु । जीवनको उत्तरार्धतिर, उहाँलाई जताततैबाट प्रमुख अतिथिको आग्रह आउँथ्यो । बूढो र जीर्ण शरीर, सकि नसकी बसमा उचालिदैँ पछारिदैँ जानुपर्ने, रिक्सामा थेचारिदँै पुग्नुपर्ने । मञ्चमा माला, खादा र ताली ।

त्यसपछि ‘काम सकियो भाँडो आफल तेरो ठाँडो’ बालकृष्ण गुरु फेरि बसमाउ चालिदैँ पछारिदैँ र रिक्सामा थेचारिदैँ आफ्नो कुटीतिर ।

आफ्नै खर्च गरेर गयो, आफ्नै समय खर्चियो, आफैँ दुःख पायो र कलेटी परेका ओठ लिएर घर आयो ।

त्यसैले होला गुरुले जीवनको उत्तरार्धमा भन्नुभयो, ‘मलाई पैसा देउ अनि आउँछु ।’

धेरै मान्छेले उहाँको यो कुरालाई सकारात्मक रूपमा बुझे र थोरै मान्छेले नकारात्मक बुझे । अबुझहरूले मात्र नकारात्मक बुझे भन्ने मेरो पनि ठहर थियो । र, त्यो ठहर आज पनि अटल छ ।

बालकृष्ण पाख्रेल विद्वताको सगरमाथा हो । उहाँको त्यो भनाइलाई आज सम्म पनि कुनै बौद्धिक समाजले विश्लेषणको विषय बनाउन सकेको छैन । मलाई चाहिँ बनाउनु पर्छ भन्ने लाग्छ ।

यसै समयमा भारतमा एउटा विद्वान छन् कुमार विश्वास । उनको एउटा कार्यक्रमको पारिश्रमिक २५ लाखसम्म बताइन्छ । पूर्व राजनीतिज्ञकुमार विश्वास कवि हुन् र उत्प्रेरक हुन् ।

उनको प्रवचनका लागि हज्जारौं बौद्धिक मान्छे टिकट लिन लाइन लाग्छन् । अभिनयको क्षेत्रमासमेत काम गरेका अर्का कवि हुन् शैलेस लोढा । उनको पनि पारिश्रमिक १२/१३ लाख बताइन्छ । अघिल्लो पुस्ताका हास्य कवि सुरेन्द्र शर्मा र राष्ट्रवादी कवि हरिओम पवार पनि महँगा कवि हुन् ।

नयाँ पुराना यस्ता सयौँ कविहरू छन्, जो आफ्नो बौद्धिक र काव्यिक आर्जनबाट सम्पन्न छन् । हाम्रो वौद्धिक समाज त्यति विकसित नभएर नै होला कवि लेखनाथ पौड्याल, राष्ट्रकवि माधव घिमिरे, सत्यमोहन जोशी र बालकृष्ण पोख्रेलहरू प्रमुख अतिथिको आशनबाट ओर्लिएर धर्खराउँदै धर्खराउँदै घर जानु परेको ।

मैले पाँच पैसाले नौ सय शब्दलाई गुणा गर्नुपर्ने कारण पनि त्यही हो । हामीजस्ता सामान्य लेखकको विचारबाट समाज कति लाभान्वित हुन्छ मलाई थाहा छैन ।

लाभान्वित हुन्छ नै भन्न पनि सकिदैँन । तर के चाहिँ हुन्छ भने पत्रिकाका पाना भर्ने काममा चाहिँ अवश्य सहयोग पुग्छ । एउटा लेखकले लेखेका शब्द उसका मात्र हुँदैनन् । त्यसमा समाजका भावनाहरू हुन्छन् । ती लोकका पनि शब्द हुन् ।

त्यसकारण पनि आठ, नौ सय शब्द सेतो कागजमा विस्किुन लगाउनु त्यति सजिलो काम हैन । केही पढ्नु प¥यो, केही सुन्नु प¥यो, समाजले के सोच्छ, के धारणा राख्छ र के अपेक्षा राख्छ थाहा पाउनुप¥यो ।

चिन्तन, मनन गर्नुप¥यो, घोत्लिनु प¥यो, घोरिनु प¥यो । शब्द संयोजन गरेर अरूले पढ्दा बुझिने पनि बनाउनु प¥यो । अलिकति नुनचुक हालेर स्वादिलो पनि बनाउनु प¥यो ।

पहिले पहिले हस्तलिखित पाण्डुलेख दिँदा भइहाल्थ्यो । कम्प्युटर टाइप गर्ने, प्रुफ करेक्सन गर्ने जिम्मा पनि प्रकाशनको हुन्थ्यो । अब समय फेरिएको छ ।

लेख्नु परो, कम्प्युटरमा टाइप गर्नु परो, करेक्सन गर्नु परो र तेल तताई राखेको कराईमा झ्वाम्म ओइरिन तयार पारेको तरकारीजस्तो ठिक्क पारेर दिनु परो । जान्ने लेखकले त कम्प्युटरमा बसेर आँफै टाइप गरेर पठाउला, तर नजान्नेले के गर्छ सुन्नुहोस् ।

लेखक आफ्नो पाण्डुलोख लिएर कुनै डेस्क्टव वालाकोमा जान्छ र तारिख लिन्छ । भनेको समयमा डेस्क्टवमा पुग्छ तर काम भएको हुँदैन । भ्याएकै छैन भरे ४ बजे आउनुन है म प्रुफ् निकालेर राखिदिन्छु भन्छ, खुसामती शैलीमा । मान्नै परो ।

उ फेरि ४ बजे टुप्लुक्क पुग्छ र पढ्छ अनि पानाभरी रातो मसीले चिनो लगाउँछ । पैसा दिएर तपाईँ जानु म करेक्सन गरेर पठाइदिन्छु भन्छ डेस्क्टववालाले ।

लेखक गोजीमा हात हाल्छ, दुई औँलाले च्यापेर बलैले एउटा नोट निकाल्छ र दिन्छ । त्यसबेला उसको मन कटक्क काटिन्छ । किनभने, स्वास्नीले एक पोका आयो नुन ल्याउन दिएको पैसा सम्झन्छ उ ।

एउटै मात्र सन्देश के थियो भने ‘घर आँगनमा मात्र हैन जङ्गलमा पनि फोहोर गर्न हुँदैन ।’

एउटा जिम्मेवार लेखकको दायित्व त्यतिले मात्र पूरा हुँदैन । लेखकलाई लाग्छ त्यसले करेक्सन गरेर पठायो कि पठाएन ? वा बिर्सियो कि ? उ फेरि डेस्क्टव पुग्छ । उसलाई देखेपछि हतारहतार करेक्सन गरेर मेल पठाइदिन्छ ।

अनि लेखक गोजीबाट सानो मोबाइल निकाल्छ, नम्बर डायल गर्छ र भन्छ ‘पठाइदिएको छ है ! मेल चेक गर्नु ।’

यतिखेर म ताना शर्मा र उनको चर्चित कृति वेलायततिर बरालिँदा सम्झिरहेको छु । अझ त्यो कृतिभित्रको एउटा अमुक पाना सम्झिरहेको छु ।

डेढ करोडको निजी गाडी चढ्छौँ । अनि पानी खाएका बोतलहरू झ्याल खोलेर गुडिरहेको गाडीबाट बाहिर हुत्याउँछौँ । पुस्तक पढेर मात्र ज्ञान हुँदैन, धन कमाएर मात्र मान हुँदैन । ज्ञान र मान त मान्छेको चरित्रमा निहीत हुन्छ । लेखेको कुरा मान्छेले पढ्छ र मनन गर्छ भन्ने विश्वास साँगुरिएर थोरै भएको छ आजभोलि ।

त्यहाँ लेखकले लेखेको कुराको सारसङ्क्षेप यस्तो छ – ‘छुट्टीको दिन साथीहरूले भने तारा तिमी पनि हामीसँग घुम्न हिँड । उनीहरूको साथमा एक–एक वटा झोला थियो मसँग केही थिएन । एउटा जङ्गलमा पुगेपछि भने अब खाजा खाऔँ । हामी सबै गोलो घेरा बनाएर बस्यौँ । उनीहरू सबैको झोलामा खानेकुरा रहेछ । सबैको अगाडि कागज ओछ्याए । कसैले मेरो अगाडि पनि कागज ओछ्याइदियो । मसँग खाजा थिएन, उनीहरू सबैले आ–आफ्नो भागबाट मेरो कागजमा खानेकुरा राखिदिए । त्यसबेला उनीहरूको भागभन्दा मेरो भाग ठूलो देखिएको थियो । खाइसकेपछि खाना खाएको कागज पट्याएर सबैले झोलामा राखे । मसँग झोला थिएन मैले पट्याएर गोजीमा हालें ।’

यो पढेर तपाईंलाई रमाइलो लाग्यो होला अथवा ताना शर्मा प्रतिदया लागेर आयो होला, तर उनलाई दया गर्नुपर्दैन । उनी त अंग्रेजीको प्रोफेशरको रूपमा वेलायत गएका थिए ।

६० वर्ष पहिले उनले त्यो पङ्तिमा दिएको सन्देश कसैले बुझिदिएन । एउटै मात्र सन्देश के थियो भने ‘घर आँगनमा मात्र हैन जङ्गलमा पनि फोहोर गर्न हुँदैन ।’

४७ वर्षे पत्रकारिता जीवनमा २२ वर्ष प्रत्यक्ष पत्रकारिता र बाँकी २५ वर्ष अरूका लागि लेख्ने काम गरिएछ । २५ वर्षमा लेखिएका लेखको संख्या एक हजारभन्दा नघट्ने अडकल गरेको छु । हजार लेखले २५ थान पुस्तक हुन्छ । लेखियो तर न पुस्तक बन्यो न अभिलेख रह्यो न कुनै प्रकाशन सँस्थाले धन्यवाद नै भन्यो । तर घरिघरी के चाहिँ भनिरह्यो भने ‘खै आजभोलि त लेख्नै छोड्नु भयो त ! पठाउनै छोड्नु भयो त ! किन अल्छी हुनु भयो ?’

हामीले आजसम्म पनि त्यो सन्देश मनन गर्न सकेनौं । त्यसैले त डेढ करोडको निजी गाडी चढ्छौँ । अनि पानी खाएका बोतलहरू झ्याल खोलेर गुडिरहेको गाडीबाट बाहिर हुत्याउँछौँ । पुस्तक पढेर मात्र ज्ञान हुँदैन, धन कमाएर मात्र मान हुँदैन । ज्ञान र मान त मान्छेको चरित्रमा निहीत हुन्छ । लेखेको कुरा मान्छेले पढ्छ र मनन गर्छ भन्ने विश्वास साँगुरिएर थोरै भएको छ आजभोलि ।

ताना शर्माको त्यति छोटो सन्देश त मनन गरेन हाम्रो समाजले, हाम्रो सन्देश कसले मनन गर्ला र ! तथापि, बौद्धिक शोषणको विषय उठाउनैपर्छ भन्यो मनले ।

लेखकले लेख्छ र पुस्तक प्रकाशन गर्छ अनि पुस्तक पसललाई दिन्छ । दुईचार महिनापछि जान्छ र सोध्छ बिक्री भयो ? भएको छैन पसलेले भन्छ । त्यसो भए फिर्ता देउ लेखक भन्छ । गोदाममा कहाँ छ भेटिदैँन भन्छ विक्रेता । अनि मनमा प्रश्न उठ्छ बौद्धिकताको शोषण गर्ने नेपालजस्तै मुलुक अर्को छ कि छैन होला ? त्यसैकारण मैले पचास रुपैयाँको कुरा उठाएको हुँ । छापा तथा अनलाइन सबै प्रकाशन संस्थाहरूलाई आग्रह छ तपाईँ एउटा लेखको पचास रुपैयाँ मात्र दिनुहोस् जसले गर्दा मैले सित्तै लेख लिएर बौद्धिक शोषण गरेको छैन भन्ने गर्व गर्न सक्नुहोस् र लेखकले पनि म निःशुल्क कमारो हैन संस्थाले पैसा दिन्छ भन्ने अनुभूति गर्न सकोस् । व्यावसायिक पत्रकारिताको कुरा गर्ने, समानता र स्वाभिमानको वकालत गर्ने अनि समानुपातिक वितरणको पक्षमा कलम चलाउने आजको पत्रकारिताले यति त गर्नु पर्छ नि !

४७ वर्षे पत्रकारिता जीवनमा २२ वर्ष प्रत्यक्ष पत्रकारिता र बाँकी २५ वर्ष अरूका लागि लेख्ने काम गरिएछ । २५ वर्षमा लेखिएका लेखको संख्या एक हजारभन्दा नघट्ने अडकल गरेको छु । हजार लेखले २५ थान पुस्तक हुन्छ । लेखियो तर न पुस्तक बन्यो न अभिलेख रह्यो न कुनै प्रकाशन सँस्थाले धन्यवाद नै भन्यो । तर घरिघरी के चाहिँ भनिरह्यो भने ‘खै आजभोलि त लेख्नै छोड्नु भयो त ! पठाउनै छोड्नु भयो त ! किन अल्छी हुनु भयो ?’

लेखकले लेख्छ र पुस्तक प्रकाशन गर्छ अनि पुस्तक पसललाई दिन्छ । दुईचार महिनापछि जान्छ र सोध्छ बिक्री भयो ? भएको छैन पसलेले भन्छ । त्यसो भए फिर्ता देउ लेखक भन्छ । गोदाममा कहाँ छ भेटिदैँन भन्छ विक्रेता । अनि मनमा प्रश्न उठ्छ बौद्धिकताको शोषण गर्ने नेपालजस्तै मुलुक अर्को छ कि छैन होला ? त्यसैकारण मैले पचास रुपैयाँको कुरा उठाएको हुँ । छापा तथा अनलाइन सबै प्रकाशन संस्थाहरूलाई आग्रह छ तपाईँ एउटा लेखको पचास रुपैयाँ मात्र दिनुहोस् जसले गर्दा मैले सित्तै लेख लिएर बौद्धिक शोषण गरेको छैन भन्ने गर्व गर्न सक्नुहोस् र लेखकले पनि म निःशुल्क कमारो हैन संस्थाले पैसा दिन्छ भन्ने अनुभूति गर्न सकोस् । व्यावसायिक पत्रकारिताको कुरा गर्ने, समानता र स्वाभिमानको वकालत गर्ने अनि समानुपातिक वितरणको पक्षमा कलम चलाउने आजको पत्रकारिताले यति त गर्नु पर्छ नि !

हाम्रो बौद्धिक मूल्यलाई पचास रुपियाँमा झारिदियो भन्न सक्नुहुन्छ लेखक साथीहरूले, कान्तिपुर, गोरखापत्रबाट लेखकीय खर्च पाउनेलाई मन नपर्न सक्छ ।

तर मेरो कुरा के हो भने नितान्त अनुभूतिको लागि मात्र हो । दिनुपर्छ र लिनुपर्छ भन्ने चेतनाका लागि मात्र हो ।

यो पारिश्रमिक त हुँदै हैन । बौद्धिक पारिश्रमिक त झन हैन । यो पचास रुपैयाँ त कम्प्युटर टाइप गर्नेलाई दिनुपर्छ ।

उभ्रिगयो भने मोबाइल रिचार्ज गरेर, पठाएको छु मेल चेक गर्नु है भनेर सम्पादकलाई फोन गर्न काम लाग्छ, लेखकको गोजीमा जाने रकम हैन त्यो ।