विपदमा युवाको भूमिका : महत्व, चुनौती र अवसर

नेपाल प्राकृतिक विपद्का दृष्टिले जोखिमयुक्त मुलुकका रूपमा चिनिन्छ । बाढी, पहिरो, भूकम्प, डुबान, आगलागी, चट्याङलगायतका विपद्का कारण हरेक वर्ष ठूलो जनधनको क्षति हुने गरेको छ । विपद्का समयमा सरकारी निकाय, सुरक्षा निकाय र विभिन्न संघसंस्थासँगै युवाहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुने गरेको छ ।

युवाको सक्रियता, शारीरिक क्षमता, प्रविधिको ज्ञान र स्वयंसेवी भावनाले विपद् व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ ।

विपद् आइपरेका बेला युवाहरू उद्धार तथा राहत वितरणमा अग्रपंक्तिमा खटिन सक्छन् । जोखिममा परेका व्यक्तिलाई सुरक्षित स्थानमा पु¥याउने, घाइतेको उद्धारमा सहयोग गर्ने, खाद्यान्न, खानेपानी, औषधी तथा कपडा वितरण गर्ने र अस्थायी आश्रय निर्माणमा सहयोग गर्ने कार्यमा युवाको सहभागिता प्रभावकारी देखिन्छ ।

स्थानीय क्षेत्रको भौगोलिक अवस्था र समुदायसँगको परिचय भएकाले स्थानीय युवाहरूले प्रभावित क्षेत्रमा आवश्यक सहयोग छिटो पु¥याउन पनि सक्छन् ।

त्यसैगरी, सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गरेर विपद्को सूचना छिटो प्रवाह गर्ने काममा पनि युवाको भूमिका

महत्वपूर्ण छ । कुन क्षेत्रमा क्षति भएको छ, कहाँ उद्धार आवश्यक छ र कुन सामग्रीको आवश्यकता छ भन्ने जानकारी सम्बन्धित निकाय तथा सहयोगी संस्थासम्म पु¥याउन युवाले सहयोग गर्न सक्छन् । यसले राहत तथा उद्धार कार्यलाई व्यवस्थित बनाउन मद्दत पुग्छ ।

तर विपद्का समयमा युवाहरूले विभिन्न चुनौतीको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । पर्याप्त तालिम र अनुभवको अभाव, आवश्यक सुरक्षा सामग्रीको कमी, विपद्को जोखिमबारे पर्याप्त जानकारी नहुनु तथा उद्धारका क्रममा आफैं जोखिममा पर्न सक्ने अवस्था प्रमुख चुनौती हुन् । कतिपय अवस्थामा सामाजिक सञ्जालबाट अपुष्ट सूचना फैलिँदा भ्रम सिर्जना हुने समस्या पनि देखिन्छ ।

त्यसैले युवालाई जिम्मेवार स्वयंसेवकका रूपमा परिचालन गर्न आवश्यक तालिम, सुरक्षा उपकरण र सही सूचना उपलब्ध गराउनु जरूरी छ ।

युवाका लागि विपद् व्यवस्थापन आफैंमा एउटा महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । विपद् पूर्वतयारी, प्राथमिक उपचार, खोज तथा उद्धार, मनोसामाजिक सहयोग, सञ्चार तथा प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी तालिम लिएर युवाले आफ्नो क्षमता विकास गर्न सक्छन् ।

विद्यालय, कलेज, युवा क्लब तथा स्थानीय तहले नियमित रूपमा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी अभ्यास र स्वयंसेवी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके युवालाई दक्ष जनशक्तिका रूपमा तयार गर्न सकिन्छ ।

विपद् आउनुअघि नै जोखिमयुक्त स्थानको पहिचान गर्ने, समुदायमा जनचेतना फैलाउने, आपत्कालीन सामग्रीको तयारी गर्ने र सुरक्षित स्थानबारे जानकारी दिने कार्यमा पनि युवालाई सहभागी गराउन सकिन्छ । यसले विपद् भएपछि उद्धारमा मात्र होइन, विपद्को सम्भावित क्षति न्यूनीकरणमा समेत युवाको योगदान बढाउन सक्छ ।

विशेषगरी स्थानीय तहले युवालाई समेटेर युवा स्वयंसेवक समूह गठन गर्न सके विपद्का बेला तत्काल परिचालन गर्न सकिने जनशक्ति तयार हुन्छ । सुरक्षा निकाय, स्थानीय सरकार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सामाजिक संघसंस्थाबीच समन्वय गरी युवालाई प्राथमिक उपचार, खोज तथा उद्धार, आगलागी नियन्त्रण, सुरक्षित स्थानान्तरण र राहत व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिन आवश्यक छ ।

विपद् व्यवस्थापन सरकार वा सुरक्षा निकायको जिम्मेवारी मात्र नभई सम्पूर्ण समुदायको साझा दायित्व हो । यसमा युवाको ऊर्जा, सीप, प्रविधिको ज्ञान र सेवाभावलाई सही ढंगले परिचालन गर्न सके विपद्का कारण हुने क्षति कम गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुग्न सक्छ ।

त्यसैले युवालाई विपद्का समयमा राहत र उद्धारमा परिचालन गर्ने मात्र नभई विपद् पूर्वतयारीदेखि पुनःस्थापनासम्मका सबै चरणमा सहभागी गराउनु आवश्यक छ ।

चुनौतीका बाबजुद पर्याप्त तालिम, स्रोतसाधन र समन्वयको व्यवस्था गर्न सके युवाहरू विपद् व्यवस्थापनका प्रभावकारी स्वयंसेवक र समुदायका महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन्।

(महत Nepal Rapid Action Team (NRAT)का विज्ञ सल्लाहकार हुन् ।)